Từ tháng 7/2009, Nghị định số 47/2009/NĐ-CP của Chính phủ quy định xử phạt hành chính về quyền tác giả, quyền liên quan có hiệu lực thi hành. Theo đó mức phạt nặng nhất đã được nâng lên đến 500 triệu đồng so với 70 triệu đồng trước đây. Công chúng cũng như các tác giả, các nhà xuất bản đang chờ xem liệu mức phạt mới có đủ sức răn đe; nghị định này sẽ tác động như thế nào đến thực trạng vi phạm bản quyền sách văn học đang tràn lan trên internet hiện nay?
 |
Một địa bàn bị bỏ ngỏ
Phải thừa nhận rằng, từ khi Công ước Berne có hiệu lực, thị trường xuất bản Việt Nam đã có những đổi thay theo hướng ngày càng chuyên nghiệp hơn với giá trị nội dung cũng như thương mại của sách ngày càng tăng. Tuy nhiên, đó mới là những thành quả bước đầu trên mặt trận chống sách lậu truyền thống. Vẫn còn một "địa bàn" khác hiện đang bị bỏ ngỏ - đó là sách không bản quyền trên mạng internet. Có thể kể ra các dạng vi phạm điển hình trong lĩnh vực này như: tiến hành số hóa các tác phẩm văn học; kinh doanh sách văn học điện tử (ebook) thông qua việc cho phép đọc, truy cập, sao chép và lưu trữ trên các website, sao chép cá nhân bằng các kỹ thuật hiện đại... mà không xin phép tác giả và không hề trả tiền bản quyền.
Nếu để làm lậu sách in cần phải qua nhiều công đoạn mất thời gian như sao chép, in ấn, phát hành... thì với các tác phẩm lan truyền trên mạng, việc copy ra nhiều bản cực kỳ đơn giản và hầu như không tốn mấy công sức, thời gian. Các website chia sẻ sách điện tử có "tên tuổi" như www. thuvienebook.com, www.vnthuquan.com, www.songhuong.com.vn, www.ebook4u.vn, www.sahara.vn... còn có cả một đội ngũ tình nguyện viên chuyên ngồi gõ lại những cuốn sách hay và đang ăn khách trong nước để đưa lên mạng. Những ấn bản điện tử bất hợp pháp này thường có mặt trên internet chỉ sau khi phát hành bản in vài ngày. Số lượng tác phẩm văn học được đăng tải trọn vẹn tại các website này có thể làm nhiều người sửng sốt: trung bình cũng vài trăm, nhiều có khi lên đến cả ngàn. Tất nhiên, người ta "biết thừa" rằng như thế là vi phạm bản quyền.
Nghị định số 47/2009/NĐ-CP được ban hành với nhiều quy định chi tiết từng hành vi, hình thức và mức phạt đối với vi phạm bản quyền. Điều được mọi người quan tâm nhất là mức phạt nặng nhất đã được nâng lên đến 500 triệu đồng. Không những thế, Nghị định còn có một điểm mới là song song với các hình thức xử phạt hành chính, cá nhân vi phạm còn có thể bị buộc áp dụng một hoặc nhiều biện pháp khắc phục hậu quả như: khôi phục lại quyền đứng tên, đặt tên, bảo vệ sự toàn vẹn của tác phẩm, buộc dỡ bỏ bản gốc, bản sao tác phẩm... |
Độc giả tha hồ đọc không mất tiền. Các nhà xuất bản thì than trời còn những kẻ vi phạm thì cứ ung dung tự tại bởi "tràn lan, nhan nhản ra đấy, ai hơi sức đâu mà đi phạt cho xuể". Nếu không may bị "sờ gáy" thì tối đa cũng chỉ bị phạt hành chính vài chục triệu đồng (như hai website vi phạm đã bị xử lý là www.songhuong.com.vn và www.sahara.vn) rồi chuyện đâu lại về đấy. Thực chất, không phải các cơ quan chức năng không biết đến tình trạng tràn lan cũng như tác hại của việc vi phạm bản quyền sách văn học trên mạng. Song đây là một hình thức vi phạm mới, địa bàn vi phạm ảo và rộng, thêm vào đó các chế tài xử lý chưa theo kịp thực tế, không đử sức răn đe, khiến cho vi phạm ngày càng trở nên công khai và trắng trợn.
“Sách chùa” - Vấn đề nhận thức
Trước tiên phải kể đến số lượng rất lớn những độc giả có thói quen thích "đọc sách không mất tiền". Chỉ vài cái click chuột là có ngay những bản ebook trôi nổi của các cuốn sách "best-seller" hay bản sao chép của các tác phẩm, tác giả nổi tiếng. Vậy là cứ vô tư đọc, vô tư tải về, chẳng cần phải quan tâm đến công sức của nhà văn hay sự lỗ lãi của các nhà xuất bản. Đã thế, trên thị trường ngày càng xuất hiện nhiều loại điện thoại thông minh, các thiết bị đọc điện tử di động hiện đại giúp cho việc đọc sách trên mạng trở nên dễ dàng và thoải mái hơn, khiến cho số người thích đọc "sách chùa" ngày càng nhiều hơn. Đây chính là nguồn hậu thuẫn mạnh mẽ cho vấn nạn copy bất hợp pháp các ấn bản điện tử đang không ngừng tăng lên một cách lặng lẽ hiện nay.
 Những trang web cho phép đọc và tải về các tác phẩm văn học mới và "hot" nhất. |
Tiếp đến là các tác giả - đặc biệt là tác giả trẻ, muốn lợi dụng công nghệ internet để trở nên nổi tiếng. Những người này tin rằng, các ấn bản miễn phí, kể cả là phi pháp, cũng sẽ đem đến một khối lượng độc giả lớn và mới cho mình. Nhiều người trong số họ công khai chấp nhận, thậm chí còn tiếp tay cho nạn xâm phạm tác quyền trên internet, coi đó là một phương thức hữu hiệu để lăng-xê tác phẩm, quảng bá tên tuổi của mình. "Nếu bạn thích copy thì cứ việc, nhưng chỉ cần đề tác phẩm đó là của tôi và để đường link tới blog hoặc website nơi tôi công bố" - một số cây bút trẻ đã viết thêm vào cuối tác phẩm của mình như thế. Ngược đời đến vô lý là ngày càng có nhiều tác giả cảm thấy "hạnh phúc" khi tác phẩm của mình bị sao chép tràn lan trên mạng. Có người còn cảm ơn những kẻ sao chép bất hợp pháp. Không ít tác giả lại dễ dàng ký các hợp đồng cho phép sử dụng tác phẩm của mình với website nào đó mà không hề quan tâm đến các điều khoản về bản quyền. Tất cả đều quên mất một điều rằng: internet là con dao hai lưỡi. Đến khi nhìn lại thì họ mới giật mình nhưng đã muộn.
Về phía các nhà xuất bản, cho dù bị ảnh hưởng trực tiếp và nghiêm trọng đến quyền lợi nhưng cũng chưa thấy lên tiếng mạnh mẽ về vấn đề này. Nhiều nhà xuất bản thừa nhận: bộ phận pháp lý của mình không có đủ lực cũng như thời gian để kiểm tra xem website nào đã vi phạm bản quyền sách của mình và những tác phẩm nào đã bị sao chép bất hợp pháp. Cũng từng có một nhà xuất bản lớn thấy sách của mình chưa ra sạp đã đầy rẫy trên mạng liền yêu cầu các website dỡ bản ebook sao chép bất hợp pháp, nhưng kết quả là các ebook này không những không bị dỡ bỏ, mà nhà xuất bản nọ còn bị các thành viên của mạng kêu gọi tẩy chay. Thế là đành phải chấp nhận "sống chung với vi phạm".
Hy vọng rằng, Nghị định 47/2009/NĐ-CP sẽ đủ mạnh để hỗ trợ về mặt pháp lý cho cuộc chiến với sách lậu trên mạng.
Hoàng Linh