1. Bảo tồn nguồn gen - nền tảng của an ninh dược liệu quốc gia
Càng ngày nhu cầu chăm sóc sức khỏe ngày càng gia tăng, dược liệu không chỉ là nguyên liệu sản xuất thuốc mà còn là tài sản sinh học có giá trị đặc biệt. Tuy nhiên, thực tế cho thấy nguồn tài nguyên này đang chịu áp lực lớn từ khai thác quá mức, biến đổi khí hậu và suy giảm đa dạng sinh học.
Tại tọa đàm kỷ niệm 65 năm thành lập Viện Dược liệu (1961–2026), Thứ trưởng thường trực Bộ Y tế Vũ Mạnh Hà nhấn mạnh: Bảo tồn nguồn gen dược liệu chính là giải pháp căn cơ để đảm bảo an ninh nguồn nguyên liệu, đồng thời gìn giữ tri thức y học cổ truyền.
Thứ trưởng thường trực Bộ Y tế Vũ Mạnh Hà và TS. Trần MInh Ngọc, Viện trưởng Viện dược liệu, thăm gian hàng trưng bày các sản phẩm từ nguồn dược liệu Việt.
Trong suốt hơn 6 thập kỷ, Viện Dược liệu đã triển khai nhiều chương trình điều tra, sưu tầm và lưu giữ nguồn gen quý hiếm trên phạm vi cả nước. Hệ thống nghiên cứu đã ghi nhận hơn 5.000 loài cây thuốc, trong đó hàng trăm loài có giá trị cao được bảo tồn trong các ngân hàng gen và vườn thực vật chuyên biệt.
Đặc biệt, việc lưu giữ gần 1.000 mẫu hạt giống cùng hàng trăm nguồn gen đặc hữu đã góp phần tạo nền tảng cho công tác chọn tạo giống và phát triển vùng trồng. Không chỉ dừng lại ở bảo tồn "tĩnh", Viện còn đẩy mạnh bảo tồn "động" thông qua phục hồi giống bản địa và phát triển dược liệu tại cộng đồng, nhất là ở vùng sâu, vùng xa.
Song song đó, việc thu thập tri thức bản địa từ các dân tộc như Thái, H’Mông, Dao, Mường… cũng góp phần quan trọng trong việc bảo tồn nguồn gen gắn với văn hóa và kinh nghiệm sử dụng dược liệu lâu đời.
2. Nghiên cứu theo chuỗi giá trị: Từ nguồn gen đến sản phẩm
TS. Trần Minh Ngọc, Viện trưởng Viện dược liệu cho biết, một điểm nổi bật trong chiến lược phát triển của Viện Dược liệu là tiếp cận theo chuỗi giá trị khép kín. Từ điều tra tài nguyên, bảo tồn nguồn gen, chọn tạo giống đến nuôi trồng, chế biến và phát triển sản phẩm, tất cả được triển khai đồng bộ nhằm nâng cao giá trị dược liệu.
Viện đã nghiên cứu, di thực thành công nhiều loài cây thuốc có giá trị như đương quy, cát cánh, đan sâm, địa hoàng… tạo nguồn nguyên liệu ổn định trong nước. Trên cơ sở đó, nhiều sản phẩm dược liệu đã được phát triển, phục vụ nhu cầu điều trị và chăm sóc sức khỏe, đặc biệt trong các bệnh mạn tính không lây.
Công tác tiêu chuẩn hóa dược liệu cũng được chú trọng với hàng chục quy trình kỹ thuật đạt chuẩn GACP-WHO, góp phần đảm bảo chất lượng và tính an toàn của sản phẩm. Việc xây dựng cơ sở dữ liệu số về dược liệu giúp tăng khả năng truy xuất nguồn gốc – yếu tố then chốt trong hội nhập thị trường.
Viện dược liệu đẩy mạnh bảo tồn "động" thông qua phục hồi giống bản địa và phát triển dược liệu tại cộng đồng, nhất là ở vùng sâu, vùng xa.
Không chỉ nghiên cứu, Viện còn tích cực chuyển giao công nghệ cho doanh nghiệp và địa phương, hình thành các vùng trồng dược liệu tập trung. Đây là bước tiến quan trọng nhằm chuyển từ khai thác tự nhiên sang nuôi trồng bền vững, giảm áp lực lên tài nguyên rừng.
Tuy vậy, chuỗi giá trị dược liệu hiện vẫn còn nhiều "điểm nghẽn". Liên kết giữa nghiên cứu - sản xuất - thị trường chưa chặt chẽ; công nghiệp chế biến còn hạn chế; sản phẩm có giá trị gia tăng cao chưa nhiều. Điều này đòi hỏi sự đổi mới mạnh mẽ hơn trong mô hình phát triển.
3. Bứt phá từ chính sách và liên kết đa ngành
Trong bối cảnh mới, hàng loạt chủ trương lớn của Đảng và Nhà nước về phát triển khoa học công nghệ, y học cổ truyền và công nghiệp dược đang mở ra cơ hội bứt phá cho ngành dược liệu. Các định hướng này nhấn mạnh việc chuyển từ nghiên cứu đơn lẻ sang phát triển theo hệ sinh thái, trong đó bảo tồn nguồn gen là trục xuyên suốt. Đồng thời, cần đẩy mạnh ứng dụng công nghệ sinh học, chuyển đổi số và xây dựng cơ sở dữ liệu quốc gia về dược liệu.
Một xu hướng đáng chú ý là sự tham gia ngày càng tích cực của doanh nghiệp vào chuỗi giá trị dược liệu. Các mô hình phát triển dưới tán rừng, canh tác hữu cơ và sản xuất khép kín đang cho thấy hiệu quả kép: vừa bảo tồn nguồn gen, vừa nâng cao thu nhập cho người dân.
Thực tế cho thấy, khi người nông dân trở thành một mắt xích trong chuỗi giá trị, việc bảo tồn dược liệu không còn là nhiệm vụ "bảo vệ thụ động" mà chuyển sang "phát triển chủ động". Đây chính là hướng đi bền vững, giúp hài hòa giữa lợi ích kinh tế và bảo tồn tài nguyên.
Tuy nhiên, để hiện thực hóa mục tiêu này, cần có giải pháp đồng bộ: hoàn thiện cơ chế chính sách, quy hoạch vùng trồng quy mô lớn, đầu tư cho nghiên cứu chuyên sâu và thúc đẩy thương mại hóa sản phẩm.
Xem thêm video đang được quan tâm:
Bảo Tồn Và Phát Triển Cây Dược Liệu Quý Ở Hà Giang I SKĐS
