Ở nước ta hiện nay, ngoài các bảo tàng (BT) công lập, thời gian qua có không ít BT tư nhân được thành lập và đi vào hoạt động, qua đó góp sức vào việc bảo tồn các giá trị văn hóa truyền thống, giáo dục lòng yêu nước, lịch sử dân tộc... trong cộng đồng. Nhưng ở góc độ khác, các BT tư nhân dù rất phong phú, đa dạng và trải dài từ Bắc vào Nam song hầu hết lại chưa... chuyên nghiệp.
Trải dài ở cả 3 miền
Ở khắp 3 miền Bắc - Trung - Nam nước ta, hầu như địa phương nào cũng có BT tư nhân và những BT này cũng được công chúng đón nhận. Hà Nội có lẽ là thành phố có nhiều BT tư nhân nhất cả nước. Đó là BT Mỹ thuật Phan Thị Ngọc Mỹ (huyện Quốc Oai) có không gian chỉ có 500m2 nhưng trưng bày và giới thiệu hàng ngàn bức tranh có giá trị. Trong đó có bộ sưu tập những tác phẩm quý giá của các họa sĩ tên tuổi trong nền mỹ thuật Việt Nam như: Tô Ngọc Vân, Nguyễn Gia Trí, Trần Văn Cẩn, Bùi Xuân Phái...
Một góc phòng trưng bày gỗ hóa thạch tại Bảo tàng Cội nguồn ở Phú Quốc.
Bên cạnh đó, Hà Nội còn có BT tư nhân Chiến sĩ cách mạng bị địch bắt tù đày lưu giữ hơn 3.000 hiện vật, kỷ vật vô giá của các chiến sĩ cách mạng từng bị giam cầm tại các nhà tù trong cả nước trong chiến tranh. Mỗi hiện vật, kỷ vật tại BT này giúp cho người xem thấy những chiến sĩ cách mạng phải đổi bằng xương máu và cả tính mạng để giữ gìn, bảo quản để mang từ nhà tù của địch ra.
Ở thành phố Hòa Bình, lâu nay người dân trong và ngoài nước biết đến BT Không gian văn hóa Mường (đường Tây Tiến, TP.Hòa Bình). BT tư nhân này lấy “không gian văn hóa Mường” làm trung tâm và cách bày trí gần gũi không cầu kì, các hiện vật không trưng bày trong tủ kính. Nhưng tất cả các chi tiết dù nhỏ nhất tại BT này đều tái hiện lại những nét đặc trưng cơ bản của xã hội Mường về đời sống xã hội, kinh tế, phong tục tập quán của dân tộc Mường. Vì vậy, BT là “địa chỉ đỏ” của nhiều du khách trong và ngoài nước tới tham quan, tìm hiểu về “văn hóa Mường” thời gian qua.
Tại khu vực miền Trung có BT Cổ vật tư nhân Hoàng Long (phường Đông Thọ, TP.Thanh Hóa). Đây là BT cổ vật tư nhân lớn nhất cả nước đã được Tổ chức kỷ lục Việt Nam xác lập kỷ lục “Bảo tàng cổ vật tư nhân đầu tiên ở Việt Nam” năm 2009. BT này lưu giữ hàng nghìn cổ vật có giá trị cách đây khoảng 2.000 đến 2.500 năm tuổi, trong đó khu trưng bày có hơn 800 cổ vật đã được giám định, công bố niên đại, đa số từ thời văn hóa Đông Sơn đến thời Lý, Trần, Lê, Nguyễn. Rồi tới Huế có BT tư nhân đồ sứ kí kiểu triều Nguyễn (1802-1945) của nhà nghiên cứu và sưu tập cổ vật Trần Đình Sơn, giới thiệu bộ sưu tập thủ công mỹ nghệ thời Nguyễn vốn rất quý hiếm được chế tác phục vụ “tứ thú” của người xưa: ăn trầu, uống trà, hút thuốc và uống rượu.
TP. Hồ Chí Minh lại có BT Áo dài (phường Long Phước, quận 9) là nơi trưng bày những chiếc áo dài Việt từ lúc hình thành cùng với những đổi thay trong đời sống xã hội, đi cùng lịch sử đất nước, gắn bó với người phụ nữ Việt Nam. Xa hơn nữa là huyện đảo Phú Quốc (tỉnh Kiên Giang) có BT Cội nguồn. BT của huyện đảo này gồm 5 tầng đặc biệt, bộ sưu tập gốm, đá, sứ, đồng, gỗ hóa thạch tại BT Cội nguồn là những cổ vật hiếm được tuyển từ 9 bộ sưu tập cá nhân mang đậm dấu ấn văn hóa Việt Nam qua các thời đại.
Nhưng thiếu chuyên nghiệp
BT tư nhân ở nước ta vẫn đang có những đóng góp vào việc phục vụ nhu cầu tìm hiểu của cộng đồng về các giá trị lịch sử, văn hóa cội nguồn. Thế nhưng, ở góc độ chuyên môn, đa số các BT này được giới chuyên gia nhận định “chưa chuyên nghiệp”. PGS.TS. Đặng Văn Bài - Phó Chủ tịch Hội Di sản văn hóa Việt Nam cho biết, việc phát triển BT tư nhân ở nước ta mới chỉ ở dưới dạng “thứ cấp”, nhiều địa chỉ vẫn ở dạng phòng triển lãm, phòng trưng bày.
PGS.TS. Đặng Văn Bài lý giải, BT tư nhân lập ra nhưng số lượng hiện vật được trưng bày còn kém phong phú, mặt khác nhiều BT tư nhân thiếu hụt đội ngũ cán bộ có chuyên môn phục vụ khách tham quan. “Để được gọi là BT, phải đáp ứng những yêu cầu về kiến trúc, cảnh quan, có nhà trưng bày trong và ngoài trời, kho bảo quản, đội ngũ chuyên môn, bộ máy hành chính...” - ông Bài cho biết.
Để BT tư nhân phát huy hơn nữa hiệu quả và làm nền tảng cho việc phát triển du lịch, nhiều chuyên gia cho rằng nên kết hợp đưa những sự kiện văn hóa lớn đến với BT tư nhân, đồng thời tổ chức những cuộc vận động hiến tặng cổ vật để huy động nguồn lực từ cộng đồng để làm phong phú gian trưng bày của BT. Cùng với đó, BT tư nhân cần phải có nguồn nhân lực giỏi chuyên môn để làm cầu nối giữa khách tham quan với hiện vật, kỷ vật lịch sử, văn hóa. Hoặc “các BT tư nhân cần đi sâu vào một lĩnh vực, một chuyên ngành nào đó nhưng phải được đầu tư đầy đủ để có được chất lượng cao” như lời PGS.TS. Nguyễn Văn Huy - Nguyên Giám đốc Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam chia sẻ.
Thùy Trang
