Bao nhiêu quốc gia ban hành quy định cấm trưng bày thuốc lá tại điểm bán?

Cấm trưng bày thuốc lá tại điểm bán - công cụ chính sách hiệu quả và khả thi

Tính đến cuối năm 2024, trên toàn thế giới đã có 59 quốc gia ban hành quy định cấm trưng bày thuốc lá tại điểm bán.

Thực tiễn quốc tế cho thấy biện pháp này mang lại hiệu quả rõ rệt trong việc giảm tỷ lệ hút thuốc, đặc biệt ở thanh thiếu niên, và được công chúng ủng hộ mạnh mẽ. Một nghiên cứu so sánh giữa Úc và Canada (hai nước đã áp dụng lệnh cấm trưng bày) với Anh và Mỹ (hai nước chưa áp dụng lệnh cấm lúc nghiên cứu) cho thấy tỷ lệ người hút thuốc nói rằng họ nhìn thấy quảng cáo thuốc lá từ kệ trưng bày giảm mạnh: ở Canada từ 74,1% xuống còn 6,1%, ở Úc từ 73,9% xuống còn 42,9%. 

Nghiên cứu cũng chỉ ra rằng hành vi mua thuốc lá ngoài dự định thấp hơn ở các quốc gia có lệnh cấm. Các bằng chứng từ nhiều quốc gia khác cũng củng cố tính hiệu quả của biện pháp này.

Ireland, sau khi quy định có hiệu lực từ tháng 7 năm 2009, các nghiên cứu đã ghi nhận tỷ lệ tuân thủ rất cao, nhận được sự ủng hộ rộng rãi của công chúng và làm giảm đáng kể khả năng nhận biết trưng bày thuốc lá ở cả người lớn và thanh thiếu niên, qua đó góp phần bình thường hóa việc không hút thuốc. (9)

New Zealand, lệnh cấm trưng bày được triển khai vào tháng 7 năm 2012, song song với đó các biện pháp kiểm soát bán thuốc lá cho trẻ vị thành niên. Kết quả khảo sát hàng năm với hơn 25.000 học sinh từ 14–15 tuổi cho thấy trong giai đoạn 2011–2014, tỷ lệ thử hút thuốc giảm từ 23% xuống 17%, tỷ lệ hút thuốc hiện tại giảm từ 9% xuống 7%, trong khi tỷ lệ mới bắt đầu hút thuốc giảm từ 13% xuống 11%. Trong nhóm đang hút thuốc, tỷ lệ cố gắng mua trong 30 ngày qua giảm từ 30% năm 2012 xuống 26% năm 2013.

Tại Na Uy, lệnh cấm trưng bày sản phẩm thuốc lá có hiệu lực từ ngày 1 1/2010, được ban hành thông qua sửa đổi Đạo luật năm 1973 về Phòng ngừa tác hại của thuốc lá.

Nghiên cứu cho thấy việc áp dụng lệnh cấm đã mang lại những kết quả tích cực tương tự, đặc biệt ở nhóm thanh thiếu niên, với bằng chứng rõ ràng về việc giảm sự tiếp xúc với hình ảnh thuốc lá và hạn chế hành vi mua ngoài dự định. 

Những kinh nghiệm này khẳng định rằng lệnh cấm trưng bày tại điểm bán là một công cụ chính sách hiệu quả và khả thi, đồng thời có tác động tích cực đến sức khỏe cộng đồng, đặc biệt khi được triển khai trong gói chính sách toàn diện về kiểm soát thuốc lá.

Thực tiễn từ các nước ASEAN

Trong hơn một thập kỷ qua, một số quốc gia trong khu vực ASEAN đã đi đầu trong việc áp dụng quy định cấm trưng bày sản phẩm thuốc lá tại điểm bán, thể hiện cam kết mạnh mẽ trong việc thực thi Điều 13 WHO FCTC. 

Đây không chỉ là bước đi mang tính tuân thủ quốc tế, mà còn là lựa chọn chính sách có cơ sở khoa học vững chắc, nhằm giảm sự hiện diện công khai của sản phẩm thuốc lá, hạn chế khả năng tiếp cận và ngăn chặn sự bình thường hóa hành vi hút thuốc trong xã hội.

Thái Lan, Brunei, Singapore và Lào đều đã triển khai quy định cấm toàn diện, với cách tiếp cận khác nhau nhưng đều đạt được tỷ lệ tuân thủ cao và được xã hội ủng hộ rộng rãi.

Thái Lan: sau khi Thái Lan ban hành lệnh cấm trưng bày sản phẩm thuốc lá tại điểm bán vào năm 2005, một khảo sát năm 2006 cho thấy mức độ nhận biết và ủng hộ chính sách rất cao trong cộng đồng người hút thuốc.

• 91% người hút thuốc biết đến quy định cấm trưng bày, cho thấy chính sách được phổ biến rộng rãi.
• 77% đánh giá lệnh cấm có hiệu quả, trong đó nhóm trên 40 tuổi có xu hướng đánh giá tích cực hơn (81% so với 67%, p < 0,001).
• 92% người hút thuốc ở Thái Lan và 79% ở Malaysia ủng hộ lệnh cấm trưng bày hoàn toàn sản phẩm thuốc lá.
• Mức ủng hộ đối với lệnh cấm quảng cáo thuốc lá trong cửa hàng cũng rất cao (92% ở Thái Lan, 81% ở Malaysia).

Indonesia, mặc dù chưa có quy định cấm trưng bày thuốc lá ở cấp quốc gia, nhưng tính đến tháng 6/2023 đã có 21 thành phố và quận ban hành lệnh cấm tại địa phương. Thực tiễn này cho thấy xu hướng cấm trưng bày đang lan tỏa mạnh mẽ ngay cả trong những bối cảnh còn nhiều thách thức về chính trị và kinh tế. Việc chính quyền địa phương chủ động đi trước không chỉ phản ánh áp lực ngày càng lớn từ xã hội và cộng đồng y tế, mà còn khẳng định tính tất yếu của biện pháp này trong chiến lược kiểm soát thuốc lá. 

Malaysia, kể từ ngày 1/4/2025, mọi sản phẩm thuốc lá và thuốc lá điện tử không còn được phép trưng bày công khai tại các cửa hàng bán lẻ và cơ sở kinh doanh. Thay vào đó, tất cả sản phẩm phải được cất giữ kín trong các tủ đóng, khuất tầm nhìn của công chúng.

Sau khi áp dụng lệnh cấm, các chủ cửa hàng bán lẻ cho biết họ sẵn sàng tuân thủ, dù dự kiến doanh thu thuốc lá sẽ giảm do sản phẩm không còn được nhìn thấy công khai. Trong khi đó, các tổ chức bảo vệ người tiêu dùng và y tế công cộng hoan nghênh chính sách, cho rằng việc này bảo vệ người không hút thuốc, giảm quảng bá gián tiếp, và hạn chế trẻ vị thành niên tiếp xúc với hình ảnh thuốc lá. (14)

Như vậy, kinh nghiệm quốc tế cho thấy việc áp dụng quy định cấm toàn diện có thể ngăn chặn được tình trạng lợi dụng kẽ hở pháp luật của ngành công nghiệp thuốc lá. 

Việc luật hóa quy định cấm trưng bày không những củng cố cơ sở pháp lý, mà còn khẳng định quyết tâm chính trị trong bảo vệ sức khỏe cộng đồng. Đây cũng là bằng chứng thực tiễn cho thấy chính sách này khả thi, hiệu quả và phù hợp để Việt Nam triển khai nhằm thực hiện đầy đủ nghĩa vụ quốc tế trong khuôn khổ WHO FCTC, đồng thời đạt được mục tiêu Chiến lược quốc gia phòng, chống tác hại của thuốc lá đến năm 2030.

Đề xuất cấm trưng bày thuốc lá tại điểm bán để giảm tác động quảng bá

SKĐS - Việc trưng bày thuốc lá tại điểm bán có thể tạo ra hình thức quảng bá trực tiếp hoặc gián tiếp, đặc biệt tác động đến trẻ em...