(SKDS) - Nhiều người đã từng ví sáng tác và phê bình như đôi chân của cơ thể con người. Chỉ cần một chân ngắn, một chân dài, dù chỉ vài milimét đã khiến sự chuyển động của cơ thể trở nên ngượng ngùng và khó khăn hơn, huống hồ một chân teo tóp, còn một chân khỏe mạnh thì làm sao có thể đi đứng vững vàng được. Có thể hình dung ra sáng tác văn học nghệ thuật và phê bình văn học nghệ thuật hôm nay đang ở tình trạng phát triển không đồng đều như vậy.
Nhận diện phê bình văn học trẻ
Câu chuyện phê bình văn học trẻ lúc nào cũng gây nhức buốt đối với những ai quan tâm đến văn chương nước nhà hôm nay và cả tương lai khi mà sáng tác trẻ thì ồ ạt tung ra thị trường một khối lượng khổng lồ tác phẩm đủ loại, còn phê bình trẻ cứ ngày một teo tóp dần đi.
 Hội thảo nâng cao chất lượng và hiệu quả phê bình văn học. |
Thứ nữa, đến khâu quảng bá tác phẩm phê bình trẻ. Cũng cần phải thừa nhận rằng hiện có một số báo chuyên ngành văn chương có dành một miếng đất “xen kẹt” nào đó cho phê bình văn học, nhưng cũng chỉ chiếm khoảng 1/8 - 1/16 hoặc 1/32, có khi là 1/50 diện tích báo, tức là không quá từ 1/3 - 2 trang. Ấy là chưa kể đến thù lao, nhuận bút cho một bài phê bình cả trang cũng khó mà vượt được cái ngưỡng vài trăm ngàn đồng.
Cuối cùng, về phía xã hội, tâm lý của số đông người Việt Nam ta từ xưa đến giờ thích đàm tiếu, chửi góp, đánh hôi về một tác giả, tác phẩm văn chương nào đó, chứ không thích bàn luận điều gì thật sự nghiêm túc cho ra đầu ra đũa, đi đến tận cùng để tìm căn nguyên. Các chuyện phiếm tếu táo, chọc ngoáy gây sự tò mò, hiếu kỳ thì người ta thích đọc và nghe, còn những chuyện luận lý nghiêm túc thì phần lớn người đời đều vô cảm.
Một dẫn chứng sinh động là cách đây gần chục năm, nhà xuất bản nọ quảng cáo rùm beng rằng cuốn sách “có một lối phê bình, có một giọng điệu riêng, mới mẻ, độc đáo”... nhưng khi đọc cuốn sách thì người ta thấy toàn chuyện tếu táo ngoài văn chương. Thế nhưng nghe nói “bà đỡ” cho cuốn sách đã thu hoạch được gần nửa tỉ vì được phát hành với số lượng rất lớn, tái bản nhiều lần thông qua sự quảng cáo rùm beng, sai sự thật này.
Phần lớn người ta trong thời buổi bây giờ chỉ thích xài món văn chương “mì ăn liền” hay loại phim sitcom kiểu Thư giãn cuối tuần, nhưng oái oăm thay, phê bình trẻ đích thực lại không phải là thứ hàng hóa đó thì nó ngày càng teo tóp đi cũng không lấy gì làm khó hiểu.
Ai cũng biết, lý luận và phê bình văn học là hai chuyên ngành tuy rất gần nhau nhưng không phải là một, vì có những điểm khác nhau, nhất là khâu “tác chiến” tại những điểm nóng của đời sống văn chương. Vì thiếu vắng phê bình nói chung và phê bình trẻ nói riêng nên việc bám sát đời sống văn chương nhiều khi phó mặc cho công chúng. Ai muốn đọc cái gì và hiểu thế nào mặc kệ.
Ở ta, trong vài chục năm trở lại đây tồn tại một sự thật rất khôi hài, những cuốn sách có rất ít chất văn chương, thậm chí có cuốn mà cơ quan chức năng cấm không cho phát hành thì công chúng lại đổ xô đi tìm đọc. Chẳng hạn các cuốn Sợi xích của Lê Kiều Như, Thể xác lưu lạc của Tiến Đạt, Thời của thánh thần của Hoàng Minh Tường, Sát thủ đầu mưng mủ của Thành Phong, Ở lưng chừng nhìn xuống đám đông của Nguyễn Vĩnh Nguyên...,đặc biệt là các cuốn hồi ký cá nhân của những người nổi tiếng.
Vô hình trung, cái sự “đổ xô đi tìm đọc” ấy của công chúng đã nói lên hai vấn đề: Thứ nhất là để thỏa chí tò mò xem trong cuốn sách ấy tác giả viết gì, viết như thế nào mà các nhà chức trách lại cấm. Thứ hai là tạo áp lực làm đối trọng trong đời sống sinh hoạt văn chương thời mở cửa hội nhập như là một nhu cầu tự thân muốn văn chương nước nhà thời nay phải đổi mới, chứ không thể xài mãi món “ta thắng địch thua” được. Chính sự cấm kỵ đã tạo cơ hội cho các tay in lậu sách tha hồ mà nối bản, kiếm lời.
Các nhà phê bình chuyên nghiệp cả trẻ lẫn già đành phải chịu bó tay, đứng ngoài cuộc mà nghe công chúng bàn tán và xem các tay đầu nậu sách hốt bạc chỉ vì nhà chức trách đã khuyến cáo là không được bàn nhiều về những cuốn sách ấy. Nếu có viết thì cũng chẳng có báo nào dám in, đành chịu. Còn một số cây viết chạy sô và các nhà phê bình tay chiêu tha hồ tung hô lên đến tận mây xanh. Thử hỏi như vậy công chúng biết nghe và tin theo ai trước thực trạng đó.
Do vậy, sự thiếu vắng đội ngũ phê bình trẻ trong hàng chục năm nay là điều không thể nào cưỡng lại được. Chừng nào chúng ta chưa thay đổi được cách nhìn, chưa đưa ra được định hướng cụ thể cùng với cơ chế đối xử thỏa đáng cho phát triển phê bình văn học thì khi ấy, tình trạng tụt hậu, hụt hẫng và yếu kém vẫn tiếp tục diễn ra không chỉ đối với phê bình văn học mà còn làm phương hại đến thị hiếu thẩm mỹ của công chúng với tư cách là người thụ hưởng và thẩm định cuối cùng tác phẩm văn chương.
Đỗ Ngọc Yên
Văn hóa phê bình trong nghệ thuật
Phê bình trong lĩnh vực VHNT không hẳn chỉ là chuyện đánh giá khen chê tác phẩm mà quan trọng hơn là sự thông cảm, chia sẻ giữa nhà phê bình và nhà sáng tác để tác phẩm đến với công chúng được hiểu chính xác hơn và cao hơn nữa là vì sự phát triển của VHNT.
 Vở Báo hiếucủa Nhà hát kịch Việt Nam. |
Một số nhà phê bình hình như tự coi mình là người được quyền nói, được quyền phán xét và khi không hiểu tác giả thì nói và phán xét trật lấc. Sự trật lấc ấy tạo ra khoảng cách giữa người “phán” và kẻ “làm”! Khen và chê sai đều gây bực mình như nhau cho nhà sáng tác. Ngay cả tác phẩm hay chi tiết trong tác phẩm không hay thì nhà phê bình cũng phải hiểu ý định của tác giả định nói gì nhưng cách thể hiện thiếu thuyết phục để thông cảm và bàn cách khắc phục. Ngoài sự khiêm tốn của nhà phê bình, vấn đề còn là sự am hiểu nghệ thuật sáng tác, sự hiểu biết sâu rộng về lý luận và thực tiễn. Tác phẩm được tác giả vật vã nghiền ngẫm hàng năm trời, sao nhà phê bình tiếp cận trong vài tiếng lại có thể phân tích chính xác được nếu không tiếp cận với tác giả. Cảm tính, chủ quan, hiểu biết hạn chế của một số nhà phê bình lấy mình là chân lý mới dễ đẻ ra khoảng cách phê bình - sáng tác.
Những nhà phê bình có tâm huyết và trình độ của chúng ta không thiếu nhưng về phía tiếp thu phê bình cũng có vấn đề. Thực tế trong cuộc sống vẫn tồn tại bệnh thành tích lại chưa có thói quen tranh luận, phản biện nên việc chỉ ra những bất cập trong tác phẩm và nguyên nhân của nó cũng dễ trở thành một hiện tượng! Rõ nhất là trong sân khấu. Chưa nói chuyện khen chê, đi hội diễn thôi mà không có huy chương đem về là “tỉnh” có thể giải tán đơn vị nghệ thuật hoặc ít ra là năm sau cũng rút bớt kinh phí đầu tư!
Các nhà phê bình và nhà sáng tác thường cùng “làng nghệ thuật” (hội chuyên ngành), ra vào thường trông thấy nhau trong bối cảnh bệnh thành tích trầm kha lại thiếu một không khí tranh luận phản biện vốn là điều bình thường nên... thương nhau mà né. Thử mở tất cả các tờ báo ra xem sẽ thấy nhận định chung sân khấu chẳng hạn là đang xuống cấp, kịch bản thiếu chất lượng nhưng từng bài cụ thể về vở diễn, về kịch bản, về chân dung nghệ sĩ lại thấy vở diễn nào, kịch bản nào, ông bà nghệ sĩ nào cũng là “một đóng góp, sáng tạo mới”! Và thực tế đã xuất hiện trào lưu “phê bình ngoại giao”, “phê bình lăng xê”.
Sự phát triển của công tác phê bình không thể tồn tại từ những hô hào về bản lĩnh, trình độ nghề nghiệp của nhà phê bình mà phải bắt đầu từ quan niệm của toàn xã hội. Hiện nhà phê bình không có đất để hoạt động khi báo chí là phương tiện chủ yếu đem phê bình đến với rộng rãi công chúng nhưng bị hạn chế về số chữ. Các nhà phê bình chỉ còn cách in sách và tính cập nhật ít nhiều giảm đi khiến hứng thú viết phê bình cũng giảm, chưa kể sách về phê bình nghệ thuật ít người mua. Đã đến lúc cần có những tờ báo lý luận phê bình chuyên ngành ra đời và tất nhiên có sự tài trợ của cơ quan quản lý chăng?
Sự tiến thoái của phê bình phụ thuộc vào nhu cầu của cuộc sống và trước hết, nhu cầu đó có thật sự ở trong các nhà quản lý VHNT hay không?
Lê Quý Hiền
Hỡi các nhà phê bình, hãy dậy đi!
 Phim Trung úy - Bộ phim được làm với kinh phí khiêm tốn 2,6 tỷ đồng. |
Phê bình lẽ ra là chuyện bình thường trong sự phát triển của VHNT, nhưng hiện nay, sự tiếp nhận phê bình không bình thường, nói thẳng suy nghĩ của mình thì lập tức bị mang tiếng là “đánh” và lập tức bị cô lập. Điều nguy hại là hiện nay người ta không còn coi phê bình là một khâu sáng tạo, sự tiếp nhận lẽ ra phải là một mặt của sáng tạo nghệ thuật, nhưng hiện giờ, nó bị đẩy ra ngoài. Vì thế, một nhà phê bình đã chua chát rằng, lúc này chưa phải là lúc phê bình trên báo chí!
Lan Hương