Rất nhiều người quan niệm rằng đối với các đền, đình, chùa, miếu, phủ… là không gian linh thiêng thì phải tĩnh lặng, vệ sinh, thông thoáng và đặc biệt là phải có mỹ cảm. Người đến hành hương thành tâm thường muốn thanh thản, cầu khấn đấng thần linh. Thế nhưng, rất nhiều lễ hội ở chốn linh thiêng bây giờ đang biến thành nơi kiếm tiền. Các dịch vụ "mua thần, bán thánh" diễn ra ở hầu khắp các lễ hội. Ngay cả trước mặt thần linh, người ta cũng đua, chen nhau để đặt những mâm lễ tốn nhiều tiền của, cốt cho lòng thành của mình mau chóng được đón nhận. Họ đâu biết rằng mình đang đối xử tệ với các đấng thần linh.
Đất nước ta là đất nước của lễ hội, các nhà nghiên cứu văn hóa dân gian đã thống kê rằng, Việt Nam có cả nghìn lễ hội lớn, nhỏ trải rộng khắp đất nước trong bốn mùa xuân, hạ, thu, đông. Nhưng đông nhất, rộn ràng nhất vẫn là các lễ hội vào mùa xuân. Nhu cầu tham gia lễ hội là nhu cầu chính đáng, việc người tham gia lễ hội càng đông thì càng khẳng định sự phát triển đời sống kinh tế và tinh thần của xã hội. Thế nhưng, xung quanh những lễ hội bao giờ cũng có quá nhiều chuyện đáng bàn.
 Cảnh chen chúc ở lễ hội chùa Hương. |
Biến nơi thiêng liêng thành chợ
Rất nhiều người đã làm sai bản chất của lễ hội mà quên rằng đi lễ là để tinh thần được an ủi, thăng hoa, nhẹ nhõm và thêm tin vào cuộc sống. Ngoài ra, đến lễ hội còn là để tôn vinh những nhân vật có công với đất nước. Thế nhưng, lễ hội ngày nay ở dạng "trăm hoa đua nở" thì sự biến tướng của nó cũng ở mức báo động. Ý nghĩa tốt đẹp của những lễ hội đang bị làm méo mó, bị thương mại hóa, nạn buôn bán tràn lan, lấp át không gian lễ hội, nạn cờ bạc, cá độ, "treo đầu dê bán thịt chó" hầu như diễn ra ở khắp mọi nơi. Tư tưởng mạnh ai nấy làm và làm sao để kiếm lời nhiều nhất là tâm lý chung của những người sống nhờ lễ hội.
Khi có người đặt chân đến thì các dịch vụ tại nơi diễn ra lễ hội cũng sinh ra theo như ăn uống, nghỉ trọ, đổi tiền, sắp lễ thuê, bán đồ lễ, đồ thờ, viết sớ... Các dịch vụ này mọc ra như nấm và luôn chèo kéo khách hành hương, biến hình ảnh lễ hội thành ra nhếch nhác, bẩn thỉu, là điều tối kỵ ở những nơi linh thiêng. Nhiều người lấy những ngày này để "hái ra tiền" và họ chẳng cần biết phải đối xử văn hóa ở nơi linh thiêng. Họ chỉ cần kiếm tiền và kiếm tiền. Đi đến bất cứ lễ hội nào như lễ hội chùa Hương, Bà Chúa Kho, Yên Tử, Đền Hùng... đều có dịch vụ sắp lễ thuê, thậm chí cúng thuê. Những quầy hàng bầy la liệt, sát nhau lấn chiếm cả các lối đi lên di tích khiến cho quang cảnh linh thiêng trở nên bụi bặm, chợ búa, khó chịu và thực sự mất mỹ quan. Sau Tết Nguyên đán, ở khu di tích Đền Hùng, từ cổng chính dẫn lên khu di tích có đến hàng chục phụ nữ cầm những xấp tiền giấy loại 200, 500 đồng mời khách đổi tiền để dâng lễ, mời mua đồ lễ. Đền Hạ là nơi mẹ Âu Cơ sinh hạ trăm trứng, khu nội điện chật ních người dâng lễ với các mâm ngũ quả đầy đặn bắt mắt. Vào chính hội thì thảm cảnh chen lấn còn khốc liệt hơn nhiều. Ai cũng muốn mình đặt được một vài tờ tiền lẻ mệnh giá 200, 500, 1.000 đồng lên ban thờ dù những hòm công đức được bố trí ở khắp nơi, lại có bàn ghi công đức có người trực cả ngày. Nhưng bàn ghi công đức rất vắng lặng. Ở giếng cổ, tương truyền là nơi tắm cho các con của mẹ Âu Cơ, người ta cũng ném tiền lẻ xuống làm tiền vãi tứ tung, rồi các hiện tượng như nhét tiền vào kẽ chân thần linh, thánh tượng, hay các biểu tượng trang trí, ngẫu tượng... Ở chùa Mía (Sơn Tây), các tượng thánh cũng chịu chung "kiếp nạn", bị nhồi nhét tiền lẻ vào kẽ tay. Họ nghĩ rằng, tiền bạc và những vật phẩm cúng tiến phải đưa trực tiếp đến tay thần linh thì mới thiêng. Và như thế, họ đã phá hoại sự thanh tịnh của đền, đình, chùa... Có người chồng chất chen lấn nơi để mâm lễ, chen chỗ quỳ khấn thậm chí xảy ra cãi cọ, xô xát. Những nơi đó người ta tưởng sẽ không bao giờ có thể xảy ra điều đó, thế mà lại diễn ra một cách tùy tiện như ở đền Hùng, một số ngôi chùa nổi tiếng như chùa Hương, chùa Hoa Yên (Yên Tử).
 Lễ hội làng Triều Khúc chật ních người chơi đỏ đen. |
Bao giờ môi trường lễ hội mới... “sạch”?
Rất nhiều người đi lễ nghĩ rằng bỏ tiền công đức nhiều nơi thì sẽ được phù hộ có nhiều tài, lộc hơn. Nhiều người khẳng định phải thắp hương, thể hiện tấm lòng ở tất cả các ban thờ thì mới thiêng. Vì thế, người đi lễ cứ thấy ban thờ, tượng... là thắp hương, để tiền. Mệnh giá tiền phụ thuộc vào tình trạng kinh tế và lòng "thành kính" của người đi cầu lễ. Làm sao để có những mùa lễ hội sạch, cả nghĩa đen lẫn nghĩa bóng? Câu hỏi đặt ra không chỉ đối với những nhà quản lý, các cơ quan quản lý di tích, lễ hội mà còn đối với mỗi người dân. Vì đã nói đến lễ hội là người ta nghĩ ngay đến những cảnh bán mua, ăn uống nhếch nhác, là rác thải bừa bãi, là ô nhiễm. Đó là sự ô nhiễm ở bên ngoài, ở phần cứng. Nạn này đã khó chữa, thiếu thuốc chữa, nhưng ô nhiễm phần mềm còn khó chữa gấp bội. Đó là ô nhiễm hành vi, ô nhiễm lối ứng xử với lễ hội và thần thánh. Cơ chế thị trường hiện rõ trong nhiều lễ hội lớn khiến nhiều địa phương đã có sự mất cân đối giữa yếu tố "lễ" và "hội", gây ra tình trạng lộn xộn thiếu văn hóa. Chẳng lẽ những người dân chúng ta, khi đến với lễ hội lại mang trong mình sự tạp uế của đời sống thực dụng ngoài đời? Chẳng lẽ mỗi người dân chúng ta đến với lễ hội rồi hành vi cũng ô nhiễm như môi trường xuống cấp trầm trọng của lễ hội đó? Chúng ta chất mâm cao cỗ đầy với những phẩm vật sang trọng, đắt tiền đặt trước thần linh để làm gì khi lòng chúng ta không thực sự hướng đến những điều thánh thiện. Phẩm vật cao nhất để hướng đến thánh hiền là phẩm chất trong suy nghĩ, lời nói và hành động đẹp chứ không phải là tiền của hay mâm cao cỗ đầy. Như lời người xưa, kẻ đi lễ, hành hương nên sửa soạn tâm hồn mình để nó được trong sạch. Khi đối diện với thần linh phải thể hiện lòng thành kính tuyệt đối chứ không thể dùng tiền để mua chuộc mà chuyển họa thành phúc được.
 Cảnh lộn xộn ở lễ hội. |
Có rất nhiều chuyện bi hài trong việc cầu khấn cửa Phật khiến nhiều người nghe cười ra nước mắt. Đã có người kêu lên rằng, ngày nay người ta đã trần tục hóa lòng thành. Tất cả những gánh nặng, oan ức, vui vẻ, thăng tiến, vất vả người ta đều đặt lên vai thần linh và nghĩ rằng, với số tiền họ bỏ ra, họ sẽ được chia sẻ. Có nghĩa họ đã vô tình lấy "bụng mình suy ra bụng thánh thần". Họ nghĩ rằng ở ngoài đời, họ vẫn dùng tiền để mua chuộc, cầu xin thì đến trước mặt thần linh, quỳ gối chắp tay và dâng tiến, họ cũng sẽ được như ý. Ngay cả những người làm ăn bất chính như buôn lậu, kinh doanh và môi giới mại dâm hay những người đánh ghen, cướp của giết người cũng cầu xin thần linh cho được... như ý, thoát khỏi sự bủa vây của lưới pháp luật. Chẳng lẽ thần linh lại đi tiếp tay cho những đối tượng đó?
Phải khẳng định rằng, việc quản lý các lễ hội còn quá lỏng lẻo, tùy tiện và tính tự giác của người tham gia còn yếu kém. Nếu mỗi người tự ý thức được một phần việc mình làm thì chẳng đến nỗi gây lộn xộn, om xòm ở các lễ hội vốn từ lâu bị biến tướng, coi trọng phần "hội", xem nhẹ phần “lễ”. Chúng ta nên có một cái gọi là "văn hóa lễ hội", "hành vi đẹp trong lễ hội".
Bài và ảnh: Hải Miên