Chúng tôi đến xã Bản Thi, huyện Chợ Đồn, Bắc Kạn để mục sở thị tình trạng ô nhiễm môi trường tại đây. Cảm nhận đầu tiên của chúng tôi là: Không khí ở đây rất ngột ngạt, khó chịu do ảnh hưởng của việc khai thác quặng chì, kẽm của Xí nghiệp (XN) Khai thác chì kẽm Chợ Điền. Đã nhiều năm nay, người dân trong xã phải sống trong môi trường độc hại này.
Người lớn, trẻ em đều bị nhiễm độc chì
Chị Phạm Thị Hải, cán bộ của Trạm y tế xã Bản Thi cho biết: Có tới trên 70% người dân trong xã mắc các chứng bệnh như: chóng mặt, buồn nôn, khó thở, tức ngực; hơn 50% trong số đó mắc các bệnh ngoài da; 40% mắc các bệnh về huyết áp, về mắt, về khớp cùng nhiều chứng bệnh khác... Người dân trong xã lúc nào cũng có triệu chứng mỏi mệt, đau đầu. Có lẽ chưa một xã nào trong tổng số 122 xã, phường, thị trấn của tỉnh Bắc Kạn có số lượng người dân mắc bệnh cao như ở xã Bản Thi này.
Chị Hải cho biết thêm: Trước tình trạng nguồn nước bị nhiễm độc, chính quyền địa phương đã đầu tư, xây cho các thôn một công trình cấp nước sạch, nhưng không hiểu tại sao đơn vị thiết kế lại chọn nguồn nước đang bị ô nhiễm. Do vậy công trình nước sạch này cũng trở thành công trình nước ô nhiễm. Bản thân chị Hải cũng đã mấy lần kiến nghị với địa phương và ngành chuyên môn về tình trạng ô nhiễm ở đây. Song cho đến nay, chưa có một động thái nào từ các ban ngành về vấn đề này. Còn người dân xã Bản Thi, họ đều biết những triệu chứng bệnh trên là do ô nhiễm chì kẽm gây nên, nhưng không biết kêu cứu với ai.
 Bụi từ quặng của Xí nghiệp Chì kẽm Chợ Điền. Ảnh: CTV |
Nhà sản xuất có vô can?
Qua tìm hiểu, chúng tôi được biết XN Chì kẽm Chợ Điền mỗi năm khai thác và chế biến hơn 30.000 tấn quặng kẽm ô xít, 7.500 tấn tinh quặng kẽm, 1.500 tấn tinh quặng chì. Để khai thác và chế biến số lượng sản phẩm này, hàng năm XN thải ra môi trường 43.000 m3 chất thải lỏng và 13.500 m3 chất thải rắn. XN được giao quản lý và khai thác trên diện tích 16, 7 km2 thuộc 4 xã của huyện Chợ Đồn là: Bản Thi, Đồng Lạc, Quảng Bạch, Xuân Lạc. Khi làm việc với lãnh đạo XN về vấn đề ô nhiễm môi trường, ảnh hưởng đến sức khỏe người dân thì lãnh đạo XN coi những tác động của việc khai thác quặng đến môi trường là rất nhỏ và không đáng kể. Mặc dù vậy, qua thực tế tìm hiểu và quan sát hoạt động của XN, chúng tôi nhận thấy xưởng tuyển quặng và hồ chứa chất thải của XN nằm ngay trên đầu nguồn nước, ngày đêm thải chất thải ra suối Bản Nhượng chảy qua xã Yên Thịnh ra sông Gâm sang Tuyên Quang. Hơn nữa hồ chứa chất thải chỉ đắp bằng đất, do vậy không ngăn được sự thẩm thấu của chất thải lỏng và hoá chất đi kèm. Nhất là những khi có mưa lớn, chất thải trong hồ chảy tràn ra suối. Nước thải chảy ra suối Bản Nhượng có sắc tố đục và có nhiều chất thải rắn lơ lửng do không được thu hồi triệt để, không đảm bảo vệ sinh môi trường.
Theo ông Nguyễn Quốc Huấn - Phó Giám đốc XN Chì kẽm chợ Điền: “Trước đây, cũng tại điểm mỏ này đã từng có các đơn vị khác khai thác nhưng không ảnh hưởng gì đến môi trường và không ảnh hưởng gì đến sức khỏe của người dân. Cũng theo ông Huấn: “Hàng năm XN có cho anh em công nhân đi khám và điều trị, chỉ có khoảng 2% trong số đó bị nhiễm chì”.
Theo chúng tôi, việc khắc phục tình trạng môi trường bị ô nhiễm và công tác chăm lo đến sức khỏe của người dân, những người trực tiếp chịu hậu quả của quá trình khai thác mỏ ở đây thuộc về Công ty Kim loại màu Thái Nguyên mà trực tiếp là XN Chì kẽm Chợ Điền. Mặt khác, khai thác mỏ này không thuộc thẩm quyền cấp phép của UBND tỉnh Bắc Kạn mà thuộc thẩm quyền cấp phép của Bộ Tài nguyên - Môi trường và Tổng Công ty Khoáng sản Việt Nam. Điều đó có nghĩa là mặc dù mỏ chì kẽm Bản Thi nằm trên địa bàn tỉnh Bắc Kạn nhưng hằng năm tỉnh không được thu một đồng tiền thuế nào ở đây bổ sung vào ngân sách địa phương. Nhưng hậu quả về môi trường thì người dân trong tỉnh lại phải chịu ảnh hưởng nặng nề.
Bá Hải