Thực trạng dinh dưỡng học đường ở Hà Nội
Tình trạng dinh dưỡng học đường tại Hà Nội đang đặt ra nhiều vấn đề đáng chú ý khi suy dinh dưỡng vẫn tồn tại song song với xu hướng gia tăng nhanh thừa cân, béo phì ở học sinh, đặc biệt tại khu vực nội thành. Trước thực trạng này, ngành y tế và giáo dục Thủ đô đã triển khai nhiều hoạt động can thiệp, truyền thông và xây dựng mô hình phòng chống thừa cân béo phì trong trường học.
Ngày 22/5, Viện Dinh dưỡng phối hợp với Tổ chức Tầm nhìn Thế giới Quốc tế tại Việt Nam tổ chức Hội thảo "Dinh dưỡng học đường – Từ chính sách đến chương trình can thiệp". Hội thảo được tổ chức theo hình thức trực tiếp kết hợp trực tuyến với gần 100 đại biểu tham dự trực tiếp tại Hà Nội và hơn 70 đầu cầu trực tuyến từ các tỉnh, thành phố trên cả nước.
Theo PGS.TS Nguyễn Thị Kiều Anh, Phó giám đốc Trung tâm Kiểm soát bệnh tật (CDC) Hà Nội, giai đoạn 2017-2021, thành phố đã thực hiện đánh giá tình trạng dinh dưỡng ở trẻ em lứa tuổi học đường tại 90 trường học được chọn ngẫu nhiên. Các trường và khối lớp 5, 9, 12 được cố định để điều tra liên tiếp trong 5 năm. Mỗi năm có khoảng 7.300 học sinh tham gia khảo sát.
Tỷ lệ trẻ thừa cân, béo phì trong các trường học ở Hà Nội khá cao. Ảnh minh họa
Kết quả cho thấy tình trạng suy dinh dưỡng thấp còi ở học sinh 5-19 tuổi tại Hà Nội vẫn còn tồn tại. Tuy nhiên, vấn đề đáng lo ngại hơn hiện nay là tỷ lệ thừa cân, béo phì gia tăng nhanh ở trẻ em học đường, nhất là học sinh tiểu học.
CDC Hà Nội cho biết học sinh tiểu học có tỷ lệ thừa cân, béo phì cao nhất với 37,8%, trong khi tỷ lệ này ở học sinh THCS là 16,8% và THPT là 11,3%. Đáng chú ý, tỷ lệ thừa cân, béo phì tăng nhanh qua các năm và khu vực nội thành luôn cao hơn ngoại thành. Một số trường tiểu học nội thành ghi nhận tỷ lệ học sinh thừa cân, béo phì lên tới 55,7%.
Song song với việc đánh giá thực trạng, Hà Nội cũng triển khai nhiều hoạt động dinh dưỡng học đường. Nội dung truyền thông được lồng ghép với các hoạt động y tế trường học, phòng chống dịch bệnh, dinh dưỡng hợp lý tuổi học đường, phòng chống các yếu tố nguy cơ mắc bệnh không lây nhiễm và phòng chống tác hại thuốc lá.
Ngành y tế tiếp tục tổ chức các lớp tập huấn nâng cao kiến thức cho cán bộ y tế, giáo viên nhà trường về y tế học đường, dinh dưỡng hợp lý và phòng chống bệnh không lây nhiễm. Các trường học cũng tổ chức nhiều hoạt động tuyên truyền cho học sinh, sinh viên và phụ huynh.
Một trong những chương trình nổi bật là Đề án Sữa học đường được triển khai trên quy mô toàn thành phố tại tất cả cơ sở giáo dục mầm non và tiểu học thuộc 30 quận, huyện, thị xã. Hà Nội cũng triển khai mô hình can thiệp phòng chống thừa cân, béo phì tại trường tiểu học giai đoạn 2024-2026 và chương trình hỗ trợ bữa ăn bán trú trong giai đoạn 2025-2026.
Công tác giám sát, điều tra và đánh giá cũng được tăng cường. Thành phố tổ chức điều tra hành vi nguy cơ mắc bệnh không lây nhiễm của học sinh từ 13-17 tuổi tại 60 trường THCS và THPT trong các năm 2022 và 2025.
Kết quả điều tra cho thấy tỷ lệ tăng huyết áp ở học sinh giảm từ 5,7% năm 2022 xuống còn 1,13% năm 2025. Tỷ lệ tiền tăng huyết áp giảm từ 7,6% xuống 4,66%. Tuy nhiên, tỷ lệ thừa cân tăng từ 10% lên 11,37% và tỷ lệ béo phì tăng mạnh từ 2% lên 12,82%. Tỷ lệ học sinh không ăn hoặc ăn không đủ trái cây giảm từ 18,7% xuống còn 12,32%.
Mô hình can thiệp phòng chống thừa cân, béo phì tại trường học
Trước thực trạng tỷ lệ học sinh thừa cân, béo phì tăng nhanh tại nhiều trường học nội thành, CDC Hà Nội đã triển khai mô hình can thiệp phòng chống thừa cân, béo phì tại 3 trường tiểu học có tỷ lệ học sinh mắc cao trên địa bàn thành phố.
Mô hình được thực hiện trong giai đoạn 2023-2026 tại Trường Tiểu học La Thành (quận Đống Đa), Trường Tiểu học Lê Lợi (quận Hà Đông) và Trường Tiểu học Nguyễn Du (quận Hoàn Kiếm). Đây đều là những trường có tỷ lệ học sinh thừa cân, béo phì ở mức cao, trong đó Trường Tiểu học La Thành ghi nhận tỷ lệ lên tới 55,7%, Trường Tiểu học Lê Lợi là 49,5%.
Theo CDC Hà Nội, mục tiêu tổng thể của mô hình là đến năm 2026 giảm 10% số trẻ bị thừa cân, béo phì tại các trường tham gia can thiệp so với năm 2023, đồng thời tăng tỷ lệ học sinh tham gia hoạt động thể lực theo khuyến cáo.
Trước khi triển khai, CDC Hà Nội đã tổ chức điều tra, đánh giá thực trạng dinh dưỡng học sinh tại 3 trường. Kết quả cho thấy tổng số học sinh được khảo sát là 3.603 em, trong đó có 1.457 học sinh thừa cân, béo phì, chiếm 40,4%.
Tỷ lệ thừa cân, béo phì trung bình tại 3 trường lên tới 43,2%, trong khi tỷ lệ suy dinh dưỡng là 3,1%. Đáng chú ý, chỉ 53,7% học sinh có tình trạng dinh dưỡng bình thường.
Vận động giúp trẻ phòng ngừa thừa cân, béo phì.
Khảo sát cũng cho thấy nhiều hạn chế về kiến thức dinh dưỡng và vận động trong môi trường học đường. Có tới 83,1% học sinh chưa đạt chuẩn kiến thức về dinh dưỡng; 89,8% học sinh vận động chưa đủ thời lượng khuyến cáo.
Không chỉ học sinh, nhiều phụ huynh, giáo viên và nhân viên bếp ăn cũng thiếu kiến thức về dinh dưỡng học đường. Tỷ lệ phụ huynh chưa đạt chuẩn kiến thức dinh dưỡng là 84,7%; giáo viên là 96,15%; nhân viên bếp ăn là 80,65%.
Từ thực trạng này, CDC Hà Nội phối hợp với các đơn vị liên ngành tổ chức họp đánh giá thực trạng, xây dựng kế hoạch triển khai và ban hành kế hoạch liên ngành thực hiện mô hình. Các cuộc họp được tổ chức trực tiếp tại trường học nhằm thống nhất phương án phối hợp giữa ngành y tế, giáo dục và chính quyền địa phương.
Một trong những nội dung trọng tâm của mô hình là nâng cao kiến thức và thay đổi hành vi dinh dưỡng cho học sinh, giáo viên và phụ huynh. CDC Hà Nội tổ chức tập huấn cho giáo viên chủ nhiệm, giáo viên thể chất, nhân viên y tế trường học và nhân viên chăm sóc dinh dưỡng bán trú. Nội dung tập huấn tập trung vào dinh dưỡng hợp lý, nhận biết nguy cơ thừa cân, béo phì và hướng dẫn tăng cường vận động cho học sinh.
Đối với phụ huynh, các buổi truyền thông được tổ chức nhằm hướng dẫn xây dựng chế độ ăn hợp lý, hạn chế đồ uống có đường, thức ăn nhanh và kiểm soát khẩu phần ăn cho trẻ.
Điểm mới của mô hình là xây dựng bộ công cụ truyền thông dưới dạng trò chơi dành cho học sinh ở nhiều nhóm tuổi khác nhau. Giáo viên được hướng dẫn sử dụng các công cụ này để tổ chức hoạt động tương tác hàng tuần cho học sinh, giúp trẻ tiếp cận kiến thức dinh dưỡng một cách trực quan và dễ nhớ hơn. Nội dung mô hình cũng được truyền thông trên Đài Phát thanh và Truyền hình Hà Nội nhằm lan tỏa nhận thức về phòng chống thừa cân, béo phì học đường.
Điều chỉnh bữa ăn học đường theo hướng lành mạnh
Mô hình can thiệp đặc biệt chú trọng cải thiện chất lượng bữa ăn bán trú tại trường học. Theo đó, thực đơn bán trú được xây dựng theo nhu cầu dinh dưỡng khuyến nghị của ngành y tế, tăng cường rau xanh, kiểm soát năng lượng và chất béo trong khẩu phần ăn.
Môi trường học đường cũng được định hướng hạn chế quảng cáo đồ uống có đường và thực phẩm nhanh nhằm giảm nguy cơ tiêu thụ thực phẩm không lành mạnh ở học sinh. Bên cạnh bữa ăn tại trường, phụ huynh cũng được hướng dẫn xây dựng chế độ ăn phù hợp cho trẻ tại gia đình để bảo đảm can thiệp đồng bộ.
Hoạt động thể lực được xác định là giải pháp quan trọng trong kiểm soát thừa cân, béo phì học đường. Mô hình khuyến khích học sinh tham gia tập luyện thể chất tại trường học và cộng đồng tối thiểu 2 buổi mỗi tuần, mỗi buổi ít nhất 60 phút. Các trường học cũng tăng cường hoạt động ngoại khóa thể thao nhằm tạo thói quen vận động thường xuyên cho học sinh.
Ngoài ra, cán bộ y tế tham gia mô hình được tập huấn chuyên môn để theo dõi, đánh giá hiệu quả can thiệp và hỗ trợ học sinh trong quá trình cải thiện sức khỏe.
Một nội dung nổi bật của mô hình là triển khai tư vấn dinh dưỡng cá thể cho phụ huynh và học sinh thừa cân, béo phì. CDC Hà Nội đã thực hiện tư vấn hàng tháng tại hai trường La Thành và Lê Lợi cho 63 cặp phụ huynh - học sinh tự nguyện đăng ký tham gia chương trình từ tháng 9/2024 đến tháng 6/2025.
Các chuyên gia xây dựng phác đồ dinh dưỡng và vận động riêng cho từng học sinh dựa trên chỉ số nhân trắc, thói quen ăn uống và mức độ hoạt động thể chất.
Kết quả bước đầu cho thấy 57% học sinh và phụ huynh tham gia tư vấn lại từ hai lần trở lên. Khoảng 37% học sinh giảm cân với mức giảm trung bình 1,06 kg; 69% giảm chỉ số BMI trung bình 0,8 kg/m2; 83% tăng chiều cao trung bình 1,5 cm.
Theo CDC Hà Nội, điểm mới của mô hình là huy động giáo viên, phụ huynh và học sinh cùng tham gia như những "truyền thông viên" nhằm tạo tác động rộng hơn trong cộng đồng học đường.
Tuy nhiên, quá trình triển khai vẫn gặp nhiều khó khăn như việc kiểm soát hàng rong, thực phẩm không lành mạnh quanh trường học còn hạn chế; nhiều phụ huynh chưa sẵn sàng tham gia tư vấn hoặc khó duy trì thay đổi thói quen ăn uống cho trẻ.
Các chuyên gia nhận định, để kiểm soát hiệu quả tình trạng thừa cân, béo phì học đường cần sự phối hợp lâu dài giữa nhà trường, gia đình và ngành y tế nhằm hình thành môi trường sống lành mạnh và duy trì thói quen dinh dưỡng hợp lý cho trẻ em.
