Bước vào tuổi 60, với hơn 30 năm cầm bút, nhà báo Uông Thái Biểu từng trải qua nhiều vị trí ở Báo Nhân Dân như Phó trưởng Ban Nhân Dân cuối tuần; Vụ trưởng - Trưởng Cơ quan đại diện Báo Nhân Dân tại miền Trung - Tây Nguyên và hiện tại ông vừa xin nghỉ công tác trước tuổi để tập trung tối đa thời gian cho việc sáng tạo của mình. Ở vị trí nào, Uông Thái Biểu cũng cẩn trọng, chỉn chu, sâu lắng với nghề viết. Đồng thời, ông còn hăng say đi truyền đạt kỹ năng làm báo cho nhiều tầng lớp, nhất là trong bối cảnh trí tuệ nhân tạo (AI) phát triển mạnh mẽ như hiện nay.
Nhân dịp Ngày Báo chí Cách mạng Việt Nam, ông đã dành cho phóng viên Báo Sức khỏe và Đời sống những chia sẻ tâm huyết về vấn đề lan tỏa giá trị văn hóa Tây Nguyên trong báo chí thời đại AI, cũng như vai trò, dấu ấn của người viết trong mỗi tác phẩm.
Nhà báo Uông Thái Biểu.
PV: Suốt nhiều năm làm báo và nghiên cứu văn hóa, theo ông, làm thế nào để có một sản phẩm báo chí hay, được người đọc đón nhận?
Nhà báo Uông Thái Biểu: Làm thế nào để có một sản phẩm báo chí hay, được người đọc đón nhận? Bạn là đồng nghiệp của tôi và bạn vừa hỏi tôi một câu cực khó. Dấn thân theo nghề báo, mục đích của chúng ta là làm được những điều hữu ích đối với công chúng bạn đọc và rộng hơn là đối với xã hội, từ chức trách của mình.
Chỉ mong, mỗi bài viết đăng tải sẽ ít nhiều mang đến giá trị cho người tiếp nhận. Tuy nhiên, để định lượng và định tính điều này là vô cùng khó. Tờ báo, nhà báo như là những người chế biến món ăn, mà khẩu vị của mỗi nhóm thực khách có thể không giống nhau. Đó là lẽ đương nhiên. Với tư cách tác giả, chúng ta không thể can thiệp trực tiếp vào đối tượng tiếp nhận.
Làm thế nào để có một sản phẩm báo chí hay? Trước hết, chúng ta nhận diện "sản phẩm báo chí hay" là gì trước đã. Lại phải nhắc về mối quan hệ giữa "đầu bếp" và "thực khách" và cái "hay" sẽ tùy theo mỗi nhóm "người dùng" mà mình phục vụ.
Trong thời đại bùng nổ thông tin, xác nhận sự "hay" của mỗi sản phẩm báo chí lại càng khó khăn hơn. Khi đọc những bài báo của các đồng nghiệp, tôi cảm nhận cái hay từ họ theo cách của mình. Đó là sản phẩm của những nhà báo hết mình vì nghề; họ dũng cảm, bất chấp hiểm nguy và muôn sự khó khăn để kiếm tìm và phản ánh sự thật; họ tư duy và thực hiện những đề tài mới lạ, độc đáo, những đề tài đúng - trúng - kịp thời và mang lại giá trị hữu ích. Đặc biệt, trong hành trình sáng tạo cá nhân, bằng năng lực và sự trải nghiệm sâu sắc, họ có cách kể câu chuyện một cách hấp dẫn, lôi cuốn, khiến người đọc như cùng được đồng hành với bước chân của người viết báo.
Với cách nhìn của tôi, một bài báo hay có thể là bài báo giải quyết những vấn đề, thông tin cốt lõi vĩ mô hoặc phản biện những vướng mắc của thể chế, chính sách; có thể đó là những phóng sự điều tra; đó cũng có thể là những câu chuyện về muôn mặt đời sống được nhà báo kể lại một cách chân thực, sinh động và hấp dẫn. Một bài báo hay cũng có thể là bài viết phản ánh, phân tích về những mô hình tốt; tôn vinh những con người dấn thân vì cộng đồng...
Trong hành trình làm báo, mỗi ngày tôi đều được đọc những bài báo hay. Học hỏi các đồng nghiệp từ cách viết của họ, bản thân tôi cũng luôn cố gắng trong việc tư duy đề tài và tìm kiếm cách thể hiện tốt nhất có thể cho mỗi bài báo. Bài báo là một sản phẩm tân văn, nhưng sự lắng lại của tác phẩm trong tư tưởng, nhận thức và cảm xúc của bạn đọc chính là sự khẳng định giá trị của nó.
Theo tôi, một bài báo hay là bài báo mà sau khi người đọc đã lướt qua mà vẫn giữ lại một điều gì đó hữu ích trong lòng họ. "Điều đó trôi đi, nhưng nó không trôi qua", là câu nói của Lászlo Krasznahorkai, nhà báo - nhà văn người Hunggary tôi tâm đắc.
Nhiều tập sách tập hợp các bài viết ấn tượng của Uông Thái Biểu đã được xuất bản.
PV: Trong thời kỳ bùng nổ công nghệ, người ta có thể dùng trí tuệ nhân tạo để viết báo, sáng tạo tác phẩm. Tuy nhiên, theo ông, dấu ấn riêng của mỗi người viết có vai trò như thế nào đối với tác phẩm?
Nhà báo Uông Thái Biểu: Chúng ta đều biết, trí tuệ nhân tạo là công nghệ cho phép máy tính hoặc thiết bị điện tử có thể "học", "phân tích" và "đưa ra quyết định" dựa trên dữ liệu, mô phỏng cách con người suy nghĩ, nhưng theo cách riêng của máy móc.
Trong đó, AI tạo sinh (Generative AI) là loại trí tuệ nhân tạo xuất hiện như một "chủ thể sản xuất kỹ thuật số", có khả năng tạo ra nội dung mới từ những gì mà nó "đã học". AI tạo sinh hiện đang được ứng dụng rộng rãi trong nhiều lĩnh vực sáng tạo, trong đó có truyền thông.
AI do con người tạo ra để phục vụ chính mình; nó là một phần của trí tuệ con người, nhưng là con người mang tính chung chung chứ không phải con người được cá thể hóa. Nhà báo nắm chắc và chủ động sử dụng AI cũng là một lợi thế nhằm phục vụ tốt cho nghề nghiệp. Nhưng trước sau, AI chỉ là một trong những loại công cụ. Với nhà báo, dấu ấn sáng tạo cá nhân, cái tôi chứng kiến và trần thuật, cảm xúc của người cầm bút mới làm nên giá trị cốt lõi của mỗi tác phẩm. AI được chế tạo mô phỏng bộ não của con người, nó học con người ở cách suy nghĩ nhưng suy nghĩ của nó theo kiểu của máy móc, và quan trọng nhất, AI không có trái tim. Ví dụ đơn giản, một nhà báo chứng kiến hiện trường sự mất mát trong một vụ thiên tai sẽ có những bài báo, hình ảnh chứa đầy cảm xúc, lay động trái tim người đọc.
Trong khi đó, một người ở văn phòng đặt câu lệnh cho AI tổng hợp thông tin cũng sẽ cho ra sản phẩm nhưng người đọc sẽ nhận ra sự vô cảm, vô hồn, trôi chảy và logic kiểu "máy viết"...
PV: Nhiều năm gắn bó với Tây Nguyên, ông thấy báo chí, nhất là trong bối cảnh đa dạng loại hình và cách thức thể hiện như hiện nay đã đóng vai trò như thế nào trong việc lan tỏa những giá trị tốt đẹp của con người và vùng đất đại ngàn này?
Nhà báo Uông Thái Biểu: Báo chí thời đại AI giúp lan tỏa giá trị văn hóa Tây Nguyên nhanh, rộng hơn. Triết học gia người Pháp Jean Paul Sartre từng đưa ra mệnh đề "sống là lựa chọn", lựa chọn và chịu trách nhiệm với sự lựa chọn ấy.
Từ hệ quy chiếu này, trong quá trình tìm hiểu và trải nghiệm nghề báo, tôi cảm nhận sâu sắc, các dân tộc thiểu số Tây Nguyên đã tự lựa chọn không gian sinh tồn. Trong không gian đó, họ đã tạo nên hệ minh triết và đắp bồi những giá trị văn hóa đa dạng, hấp dẫn, tạo nên những bản sắc riêng biệt.
Nhận thức về vai trò nghề nghiệp, chúng tôi cố gắng lan tỏa những hệ giá trị độc đáo, hấp dẫn; phân tích nguồn "gene" văn hóa; kể chuyện đời sống buôn làng, tôn vinh các nghệ nhân dân gian.
Chúng tôi cũng cố gắng lý giải về sự biến dịch của không gian sinh tồn, sự tan vỡ thiết chế làng - rừng, sự phai nhạt tính thiêng trong các chuỗi nghi lễ. Tôi và các đồng nghiệp cũng cố gắng thanh lọc những giá trị văn hóa, những tri thức bản địa cần được bảo tồn và những hủ tục lạc hậu cần phải xóa bỏ.
Trong bối cảnh báo chí thời đại AI với đa dạng các phương thức thể hiện, những thông tin tâm huyết này lan tỏa nhanh hơn, rộng hơn, đến và được nhiều bạn đọc tiếp nhận hơn.
Nhà báo Uông Thái Biểu tác nghiệp và trò chuyện với người dân vùng sâu Tây Nguyên.
PV: Trong hầu hết bài viết của anh, điều dễ nhận thấy là góc nhìn nhân văn, chiều sâu văn hóa - xã hội và cả những trăn trở trước những giá trị tốt đẹp đã hoặc đang có nguy cơ mai một. Theo anh, những điều này có phải là yếu tố tạo nên linh hồn cho tác phẩm?
Nhà báo Uông Thái Biểu: Ở miền đất Tây Nguyên, chúng tôi được thu nhận biết bao điều tốt đẹp, biết bao cái hay, nét lạ. Nhưng cũng ở miền thượng du phía Tây, mỗi ngày đi qua đều phải chứng kiến những biểu hiện văn hóa bị mai một, phôi phai.
Nhiều giá trị cổ truyền đang đứng trước nguy cơ thất truyền, nạn chảy máu nhạc cụ bằng đồng và cổ vật. Những nghệ nhân già trong các buôn làng ra đi và mang theo những "tư liệu sống" của một vùng văn hóa đặc sắc về với xứ Giàng.
Nhà báo có lợi thế của chủ thể chứng kiến. Cùng với những đề tài "có tầm", thì đôi khi, chỉ là những điều giản dị. Được ngắm nhìn những đôi chân phủ màu đất bazan của cư dân xứ thượng. Lắng giọng già làng khuyên cháu con. Một câu chuyện dân gian hay một điệu hát cổ. Nghe tiếng củi nổ lép bép ở một góc nhà sàn nơi buôn làng vùng sâu hay một tiếng đàn tre văng vẳng trong đêm, rì rào tiếng cọn lùa nước dưới suối hay tiếng hót vang rừng của một loài chim chưa kịp hỏi tên. Dòng suối lạ nào lần đầu lội chân qua. Đỉnh núi xa tìm mãi mới tới. Chỉ là vậy mà là khác biệt, cái khác biệt làm nên bản sắc. Bản sắc của cảnh quan, của đời sống, của các tộc người sẽ làm nên sự hấp dẫn trong mỗi bài viết. Tôi tự khuyên mình giản đơn như vậy và tôi cũng đã làm như vậy...
PV: Là nhà báo, giảng viên giàu kinh nghiệm, theo ông, các nhà báo trẻ cần không ngừng bồi đắp cho mình những điều gì?
Nhà báo Uông Thái Biểu: Với các nhà báo trẻ, từ sự theo dõi và cảm nhận cá nhân, tôi luôn đánh giá cao sức làm việc và sự sáng tạo của họ. Ở họ có sự tươi mới về cảm xúc, sự nhạy cảm và tinh tế trong việc quan sát...
Với các nhà báo trẻ, tôi đã học được ở họ nhiều điều. Còn riêng với những cây bút có ý thức chuyên tâm cho lĩnh vực văn hóa, nếu được chia sẻ, tôi chỉ muốn nói rằng, chúng ta cần phải đọc nhiều, học nhiều, đi nhiều, trải nghiệm nhiều.
Nếu đắm mình trong dòng chảy văn hóa thẳm sâu của dân tộc mình bằng niềm đam mê của người cầm bút và trách nhiệm công dân, chúng ta sẽ có những tác phẩm báo chí chất lượng, và bạn đọc sẽ ghi nhận chúng ta.
