Báo chí phải là điểm tựa tin cậy trước nạn tin giả thời AI

Đại tá, nhà báo Nguyễn Hòa Văn trao đổi cùng PV VTV Times. Ảnh: Phi Tuấn.

Từ những video cắt ghép bằng việc sử dụng trí tuệ nhân tạo (AI), các fanpage giả mạo mang logo các cơ quan báo chí chủ lực như VTV, VOV, TTXVN đến hàng loạt thông tin sai lệch lan truyền với tốc độ chóng mặt, không gian mạng đang chứng kiến một dạng xâm phạm nguy hiểm hơn câu chuyện bản quyền thông thường.

Trong thời đại số, cuộc đấu tranh chống giả mạo các cơ quan báo chí đang trở thành một mặt trận mới, nơi báo chí Cách mạng không chỉ bảo vệ thương hiệu mà còn phải bảo vệ sự thật, bảo vệ niềm tin công chúng và rộng hơn là bảo vệ nền tảng tư tưởng trên không gian số.

Trong bài viết "Báo chí cách mạng Việt Nam trong thời đại số", Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đã chỉ ra sự nguy hiểm của nạn tin giả, giả mạo: "Tin giả, tin nửa đúng nửa sai, mập mờ, hình ảnh và âm thanh giả mạo, nội dung do trí tuệ nhân tạo tạo ra, xâm phạm bản quyền, tấn công mạng và đánh cắp dữ liệu diễn ra ngày càng tinh vi. Thông tin sai có thể lan xa trước khi sự thật kịp được kiểm chứng. Tình trạng phát ngôn bị cắt ghép có thể làm tổn hại uy tín cá nhân, tổ chức, thậm chí ảnh hưởng đến niềm tin của Nhân dân vào chính sách của Đảng và Nhà nước".

Tổng Bí thư, Chủ tịch nước đặc biệt nhấn mạnh yêu cầu: "Báo chí phải là nơi nhân dân tìm đến khi cần sự xác nhận đáng tin cậy, không phải nơi chạy theo xu hướng. Xã hội cần nơi tin cậy để hiểu đúng sự thật".

Xung quanh vấn đề này, Thời báo VTV có cuộc trò chuyện cùng Đại tá, nhà báo Nguyễn Hòa Văn – nguyên Tổng Biên tập Báo Biên phòng, nguyên Giám đốc Cổng Thông tin điện tử Hội Nhà báo Việt Nam.

Thưa Đại tá, nhà báo Nguyễn Hòa Văn, trước đây, việc giả mạo báo chí thường dừng ở mức sao chép nội dung. Nhưng hiện nay, nhiều đối tượng sử dụng AI để dựng clip, cắt ghép phát ngôn, mạo danh cả những cơ quan báo chí chủ lực như VTV, VOV hay TTXVN. Theo ông, điều gì khiến hiện tượng này trở nên đặc biệt nguy hiểm trong giai đoạn hiện nay?

Tôi cho rằng, điều khiến hiện tượng giả mạo báo chí bằng AI trở nên đặc biệt nguy hiểm hiện nay là công chúng khó phân biệt, khó nhận diện, khó kiểm chứng khi kẻ mạo danh cơ quan báo chí sử dụng AI tạo ra tin giả.

Việc giả mạo cơ quan báo chí không chỉ tạo ra tên miền, giao diện y hệt như thật, mà AI có thể học quét toàn bộ văn phong, ngôn ngữ báo chí (chuyên nghiệp, khách quan, sử dụng đúng thuật ngữ pháp lý, chính trị) làm cho người đọc, người xem dễ tin những nội dung thông tin không đúng sự thật.

Sự tinh vi trong giả mạo thể hiện rõ nhất là việc chế tạo "bằng chứng". Trước đây, tin giả dễ lộ diện qua hình ảnh cắt ghép thô sơ hoặc lỗi chính tả. Bây giờ, AI có thể tạo ra hình ảnh các vị lãnh đạo, phát ngôn viên cơ quan chức năng đang họp hành hoặc phát biểu với độ chân thực kinh ngạc. Video deepfake thậm chí giả được cả giọng nói, khẩu hình khớp từng chữ.

Thủ đoạn trộn lẫn "thật" và "giả" là chiêu thức nguy hiểm nhất. Kẻ mạo danh dùng AI để viết một bài báo có phần lớn thông tin là sự thật (lấy từ báo có uy tín) và gài cắm một phần các thông tin giả mang tính định hướng, xuyên tạc ở những đoạn cao trào hoặc kết luận. Người đọc thấy phần đầu hoàn toàn đúng nên mất cảnh giác ở phần sau.

Chính vì vậy, khi một bản tin giả mang logo của VTV hoặc các cơ quan báo chí lớn lan truyền mạnh trên mạng xã hội, thiệt hại lớn nhất, đầu tiên nằm ở bản quyền nhưng nghĩ thấu đáo, sâu xa hơn còn là sự xói mòn niềm tin của công chúng đối với báo chí chính thống?

Thiệt hại về bản quyền (như bị chiếm dụng logo, hình ảnh, chất xám) chỉ là những thiệt hại mang tính chuyên môn, ảnh hưởng nguy hại xã hội không lớn. Sự xói mòn niềm tin của công chúng đối với báo chí của Đảng mới chính là thiệt hại sâu xa, mang tính sống còn và khó khắc phục nhất. Khi một bản tin giả mang logo của VTV hay các cơ quan báo chí lớn lan truyền mạnh mẽ, nó tấn công trực diện vào ba tầng sâu của niềm tin xã hội:

Đầu tiên là hiệu ứng "vấy bẩn" uy tín thương hiệu quốc gia. Báo Nhân Dân, VTV, VOV… là những thương hiệu báo chí quốc gia, sự xác thực thông tin và khả năng định hướng dư luận của các cơ quan báo chí này đã tạo được niềm tin bền vững của cộng đồng xã hội. Tôi lấy một ví dụ, khi kẻ xấu dùng AI tạo ra một bản tin giả tinh vi gắn logo VTV, người dân xem được và tin đó là thật. Đến khi sự thật được phơi bày rằng đó là tin giả, trong tâm lý vô thức của đám đông vẫn tồn tại một sự hoài nghi, VTV mà cũng đưa tin sai lệch sao? hoặc Báo chí giờ thật giả lẫn lộn, chẳng biết tin vào đâu?

Tiếp đến là sự hoài nghi đối với báo chí không chỉ là một bộ phận nhỏ trong công chúng mà nó được lan rộng trong cộng đồng. Đây là hiệu ứng nguy hiểm nhất của tin giả thời AI. Khi công chúng bị bủa vây bởi quá nhiều tin giả mạo danh tinh vi, họ sẽ rơi vào trạng thái mất phương hướng và chuyển sang không tin vào bất cứ nguồn thông tin nào nữa.

Khi người dân không còn niềm tin vào một "trọng tài sự thật" (là các cơ quan báo chí lớn), có thể họ sẽ có xu hướng tự tìm kiếm và tin vào các nguồn tin không chính thống. Nguy hại hơn, hiệu ứng này vô tình tạo lợi thế cho những kẻ làm sai. Khi một sự thật tiêu cực về một cá nhân hay tổ chức bị báo chí chính thống phanh phui, kẻ xấu có thể dễ dàng ngụy biện: "Đó là video deepfake do AI làm giả để bôi nhọ tôi đấy, chứ tôi không làm". Và lúc này số người tin vào sự nguỵ biện đó không chỉ là số ít.

Cuối cùng, là làm suy yếu sức mạnh định hướng dư luận và đồng thuận xã hội. Ở nước ta, báo chí của Đảng, Nhà nước giữ vai trò là dòng chảy thông tin chủ lưu, tạo ra sự đồng thuận trong các chủ trương, chính sách lớn hoặc trong các tình huống khẩn cấp (như thiên tai, dịch bệnh, an ninh quốc gia). Nếu khi phần lớn người trong cộng đồng xã hội không còn tin vào nguồn thông tin từ báo chí, thì khi cơ quan chức năng phát đi những thông tin cảnh báo hoặc định hướng quan trọng qua các kênh chính thống, sức nặng của lời nói sẽ không còn như trước. Dư luận sẽ bị phân rã, xã hội mất đi bộ lọc chung để phân biệt thật giả, đúng sai, dẫn đến sự bất ổn trong tâm lý cộng đồng và kéo theo nhiều hệ luỵ phức tạp khác.

Đối với một cơ quan báo chí, bản quyền là tài sản, nhưng niềm tin mới là sinh mệnh. Tài sản bị đánh cắp thì có thể dùng luật pháp để đòi lại hoặc có thể dùng công nghệ để ngăn chặn. Nhưng sinh mệnh của tờ báo – lòng tin của độc giả – một khi đã rạn nứt vì những hoài nghi do tin giả tích tụ, làm đảo lộn chuẩn mực tiếp cận thông tin trong kỷ nguyên số là một câu chuyện lớn cần có những quyết sách, giải pháp phù hợp. Chính vì vậy, cuộc chiến chống giả mạo cơ quan báo chí, chống tin giả không đơn thuần là bảo vệ sở hữu trí tuệ thương hiệu, mà là cuộc chiến bảo vệ vùng an toàn thông tin và giữ gìn sợi dây cốt lõi giữa báo chí và nhân dân.

Tôi còn nhớ trong một cuộc trò chuyện với VTV gần đây, ông Lê Quốc Minh, Ủy viên Trung ương Đảng, Tổng Biên tập Báo Nhân Dân, Phó Trưởng ban Tuyên giáo và Dân vận Trung ương cho rằng, trong thời đại 'nhiễu loạn thông tin', điều đáng sợ nhất không phải người dân tin vào tin giả mà là dần mất niềm tin vào mọi nguồn tin. Bản thân ông nhìn nhận nguy cơ này ra sao?

Tôi cho rằng nhận định đó chạm đúng vào nguy cơ sâu nhất của thời đại truyền thông số hiện nay. Tin giả tự thân đã nguy hiểm, nhưng hệ quả lớn hơn là khi công chúng rơi vào trạng thái "không còn biết tin ai". Khi ấy, thiệt hại không chỉ dành cho một cơ quan báo chí hay một cá nhân bị mạo danh, mà là sự bào mòn nền tảng niềm tin xã hội.

Trước đây, người dân thường có những "điểm tựa thông tin" tương đối rõ ràng: Nguồn tin chính thống được đăng tải trên các loại hình báo chí, những phát ngôn của cơ quan nhà nước, của các chuyên gia uy tín, những nội dung sự thật được thông qua quy trình thẩm định, biên tập chặt chẽ. Nhưng hiện nay, với AI tạo sinh, deepfake, công nghệ dựng hình và khả năng lan truyền cực nhanh của mạng xã hội, ranh giới giữa thật – giả ngày càng khó nhận biết. Một clip giả mạo có logo VTV hay một phát ngôn bị cắt ghép tinh vi chỉ cần vài giờ để lan tới hàng triệu người trước khi được đính chính.

Điều đáng lo là sau nhiều lần như vậy, công chúng có thể hình thành tâm lý hoài nghi cực đoan: thấy gì cũng nghi ngờ, nghe gì cũng cho rằng "có thể là dàn dựng". Khi niềm tin bị xói mòn, báo chí dù đưa tin đúng cũng gặp khó khăn trong việc thuyết phục công chúng. Đây là khoảng trống rất nguy hiểm, bởi khoảng trống niềm tin thường bị lấp đầy bởi tin đồn, cảm xúc và các nguồn thông tin thiếu kiểm chứng.

Nguy cơ này còn tác động trực tiếp đến quản trị xã hội. Trong những thời điểm nhạy cảm như thiên tai, dịch bệnh, biến động kinh tế hay các vụ việc liên quan an ninh – nếu người dân không còn tin vào thông tin chính thức, khả năng đồng thuận xã hội sẽ suy giảm rất mạnh. Khi đó, hậu quả không chỉ là truyền thông hỗn loạn mà còn ảnh hưởng tới ổn định xã hội và hiệu quả điều hành.

Cuộc chiến lớn nhất thực chất không phải giữa "tin thật và tin giả", mà là cuộc chiến để giữ lại niềm tin của công chúng đối với những giá trị xác thực.

Chính vì vậy tôi cũng có suy nghĩ, việc chống tin giả hôm nay không thể chỉ dừng ở việc gỡ bỏ hay xử phạt. Điều quan trọng là củng cố lại hệ sinh thái niềm tin. Bản thân ông có nghĩ rằng báo chí cách mạng trong bối cảnh mới này cũng cần phải nhanh hơn, minh bạch hơn, xác thực tốt hơn? Cùng với đó, các nền tảng công nghệ phải có trách nhiệm kiểm soát nội dung giả mạo; và cuối cùng là người dùng, cũng cần được trang bị năng lực kiểm chứng thông tin đủ tốt trong môi trường số?

Tôi cho rằng, giải pháp căn cơ nhất vẫn là nâng cao "sức đề kháng thông tin" của công chúng. Nếu người dùng mạng có thói quen kiểm chứng nguồn tin, đối chiếu với kênh chính thức và không chia sẻ ngay thì sự lan truyền và tác động xấu của tin giả sẽ giảm đi đáng kể. Trong thời đại AI, kỹ năng phân biệt thật – giả cần được xem như một kỹ năng của công dân số.

Mặt khác, Việt Nam cần xây dựng mạng xã hội định danh. Tất cả thông tin được đăng tải trên mạng xã hội này đều truy xuất được nguồn gốc. Báo chí sử dụng mạng xã hội này để lan toả nội dung thông tin đến công chúng. Mạng xã hội định danh là một địa chỉ tin cậy để công chúng kiểm chứng thông tin từ các mạng xã hội khác. Khi mạng xã hội này phát triển, tạo ra nguồn dữ liệu sạch khổng lồ, đó là kho tài nguyên số rất quí.

Khi con người biết cách làm giàu kho tài nguyên sạch — tức là biết cách tổ chức, liên kết các nguồn dữ liệu lại với nhau, thổi vào đó yếu tố logic và ngữ cảnh- thì dòng chảy dữ liệu khổng lồ (Big Data) sẽ tự động được cô đọng, nâng cấp thành những bộ dữ liệu giàu giá trị (Rich Data). Khi các cơ quan, đơn vị, doanh nghiệp xây dựng được dữ liệu Rich Data, "hồ sơ năng lực" của họ theo đó cũng được nâng cấp và hiệu quả hoạt động cũng được nâng lên rõ rệt.

Riêng đối với hoạt động chống giả mạo bằng AI, việc xây dựng dữ liệu Rich Data của các cơ quan, đơn vị, doanh nghiệp và chính của cơ quan báo chí chính là chìa khoá giúp công chúng thẩm định thông tin thật hay giả, và đâu là giả mạo thương hiệu báo chí.

Cùng với các giải pháp nêu trên, các cơ quan báo chí, cần triển khai đồng thời nhiều nhóm giải pháp: Trước hết, báo chí phải tăng cường công nghệ xác thực nội dung. Các cơ quan báo chí lớn cần xây dựng hệ thống "dấu định danh số" cho video, audio, hình ảnh và bản tin chính thức, tương tự cơ chế watermark (làm mờ) hoặc chứng thực điện tử. Khi một clip mang logo VTV, VOV, TTXVN… lan truyền, người dân phải có cách kiểm tra nhanh đó có phải sản phẩm thật hay không. Đồng thời, cần hình thành hệ thống phát hiện tin giả và giả mạo bằng AI ở cấp quốc gia.

Công tác quản lý nhà nước về vấn đề trên, cần làm rõ trách nhiệm và chế tài đối với chủ các nền tảng xuyên biên giới. Các nền tảng mạng xã hội không thể để các tài khoản mạo danh cơ quan báo chí tồn tại kéo dài rồi chỉ xử lý khi hậu quả đã lan rộng. Cần có cơ chế bắt buộc gỡ bỏ nhanh, ưu tiên xác minh tài khoản báo chí và phối hợp truy vết nguồn phát tán. Hành lang pháp lý cũng phải cập nhật phù hợp theo tốc độ phát triển của AI.

Trân trọng cảm ơn ông!