Trong kỷ nguyên số, sự bùng nổ của trí tuệ nhân tạo (AI) đang mang lại những bước tiến vượt bậc nhưng cũng đặt ra không ít thách thức cho cả ngành y tế lẫn truyền thông chính thống. Giữa sự phát triển mạnh mẽ của công nghệ, những chia sẻ và góc nhìn từ các chuyên gia, người thầy y khoa tuyến đầu chính là điểm tựa vững chắc để dẫn dắt, định hình dòng chảy thông tin sức khỏe chuẩn xác cho cộng đồng.
PGS.TS Phạm Việt Cường - Tổ trưởng tổ chuyên môn Khoa học dữ liệu, Khoa Các khoa học cơ bản (Trường Đại học Y tế công cộng): Tư duy chiến lược và kinh nghiệm thực địa là bản chất để làm chủ công nghệ
Trong kỷ nguyên y học chính xác, AI và các thuật toán là công cụ tối ưu để xử lý dữ liệu lớn, dự báo xu hướng bệnh tật. Chiến lược quốc gia về nghiên cứu, phát triển và ứng dụng AI đến năm 2030 cũng khẳng định xu thế tất yếu này. Tuy nhiên, bản chất của thuật toán là đưa ra mô hình toán học dựa trên dữ liệu quá khứ và điều kiện lý tưởng. Điều này tạo ra khoảng cách lớn với việc thực thi chính sách trong đời sống thực tế vốn phức tạp, chịu chi phối mạnh mẽ bởi các yếu tố con người, kinh tế và xã hội.
Chính vì vậy, tư duy chiến lược và bản lĩnh thực tế của người thầy có ý nghĩa quyết định để dẫn dắt học trò nhận diện biến số ẩn sau các con số. Kinh nghiệm thực tiễn giúp hiểu rõ rào cản địa lý, văn hóa, năng lực vận hành của y tế tuyến cơ sở tại Việt Nam. Một mô hình dự báo dù chính xác đến đâu cũng vô giá trị nếu không phù hợp với thói quen sinh hoạt hoặc điều kiện kinh tế của người dân.
PGS.TS Phạm Việt Cường - Tổ trưởng tổ chuyên môn Khoa học dữ liệu - Khoa Các khoa học cơ bản, Trường Đại học Y tế công cộng.
Trong đào tạo, giảng viên không chỉ dạy kỹ năng sử dụng công cụ AI mà quan trọng hơn là truyền dạy tư duy phản biện để học trò làm chủ công nghệ, hiểu bản chất hệ thống chứ không phụ thuộc máy móc. Định hướng đúng từ người thầy giúp học trò kết hợp trí tuệ nhân tạo với tri thức thực tế, chuyển hóa kết quả thành các chiến lược can thiệp y tế khả thi, tạo tác động bền vững cho sức khỏe nhân dân. Xu thế chăm sóc sức khỏe lấy người dân làm trung tâm đòi hỏi thế hệ quản lý y tế tương lai phải có tầm nhìn vĩ mô để tối ưu công nghệ và tăng cường y tế dự phòng.
Để giữ vững cái gốc y đức, phương pháp đào tạo phải gắn liền với triết lý học tập từ thực địa. Thấu hiểu nhu cầu cộng đồng không đến từ việc ngồi phòng điều hòa nhìn dashboard, mà phải từ những chuyến đi cùng ăn, cùng ở, cùng làm với người dân. Khi trực tiếp tiếp xúc với những cộng đồng chịu ảnh hưởng bởi thiên tai, dịch bệnh, lòng trắc ẩn trong sinh viên mới được đánh thức. AI có thể tối ưu phân bổ nguồn lực, nhưng không thuật toán nào thay thế được sự thấu cảm và năng lực kết nối từ trái tim đến trái tim của người cán bộ y tế. Sự chân thành của người thầy khi đi thực địa là bài học sống động nhất về y đức, dạy học trò cách thuyết phục người dân thay đổi thói quen để tự bảo vệ sức khỏe. Giáo dục tư duy hoài nghi khoa học giúp học trò hiểu công nghệ chỉ là công cụ. Đôi khi, giải pháp hiệu quả nhất lại đến từ những giá trị nhân văn thuần túy và niềm tin được xây dựng giữa con người với con người.
Sự tràn lan của kiến thức y học do AI tự động tổng hợp, thiếu kiểm chứng trên không gian mạng đang đe dọa gánh nặng bệnh tật và gây khó khăn cho công tác quản lý. Trong bối cảnh đó, vai trò định hướng của báo chí y tế chính thống cần phải trở thành nguồn tin có kiểm chứng và mang tính dẫn dắt. Mối quan hệ đồng hành giữa nhà khoa học và phóng viên y tế trong kỷ nguyên số cần tăng cường hơn để bảo vệ tính xác thực của tri thức. Sự bám sát thực tiễn của nhà báo giúp chuyển hóa các nghiên cứu học thuật phức tạp thành ngôn ngữ đại chúng dễ hiểu nhưng chuẩn xác tuyệt đối về chuyên môn. Trước làn sóng thông tin ẩn danh do máy tính tạo ra, các bài viết chính luận dựa trên nguồn dữ liệu uy tín chính là điểm tựa niềm tin kiên cố của công chúng.
Nhờ có sự dẫn dắt của truyền thông, những tri thức khoa học đúng đắn sẽ được lan tỏa mạnh mẽ, giúp người dân chủ động định hình lối sống lành mạnh, nâng cao nhận thức bảo vệ sức khoẻ. Nhân kỷ niệm ngày Báo chí Cách mạng Việt Nam 21/6, kính chúc quý anh chị nhà báo, phóng viên luôn giữ vững sự nhiệt huyết và ngòi bút sắc bén.
PGS.TS.BS Nguyễn Xuân Hậu - Giảng viên cao cấp Bộ môn Ung thư (Trường Đại học Y Hà Nội), Phó Giám đốc Trung tâm Ung bướu (Bệnh viện Đại học Y Hà Nội), Trưởng khoa Ngoại Quán Sứ 2 (Bệnh viện K): Trực giác lâm sàng và bản lĩnh trước ranh giới sinh tử là giá trị không thể lập trình
AI đang là trợ thủ đắc lực trong y tế, đặc biệt là chuyên khoa Ung thư: từ sàng lọc hình ảnh, phát hiện tổn thương nhỏ đến gợi ý phác đồ cá thể hóa dựa trên dữ liệu lớn. Có những việc AI làm nhanh và chính xác hơn con người. Bản thân chúng tôi cũng đang ứng dụng AI để nhận diện sớm tổn thương. Tuy nhiên, y học là khoa học cá thể hóa tuyệt đối, và phẫu thuật là một thế giới động, nơi không có ca mổ nào giống ca mổ nào. Khi đường dao rạch xuống đối mặt với khối u ác tính xâm lấn, thực tế trên bàn mổ khác xa hình ảnh tĩnh trên phim chụp. Khối u có thể làm đảo lộn mốc giải phẫu, dính chặt mạch máu lớn. Khi biến cố xuất hiện, ranh giới sinh tử chỉ tính bằng tích tắc, điều quyết định mạng sống bệnh nhân không phải là thuật toán mạnh đến đâu, mà là kinh nghiệm, trực giác lâm sàng và bản lĩnh của người phẫu thuật viên.
Trực giác lâm sàng không phải cảm tính, mà là kết quả tích lũy từ hàng ngàn ca mổ, là sự nhạy cảm của đôi bàn tay và khả năng phán đoán tình huống bất ngờ với rất nhiều tham số mà AI rất khó học được. Đó là bản năng nghề nghiệp được tôi luyện qua cả thành công lẫn thất bại. Trong tương lai, AI có thể "bắt chước" được trực giác này. Nhưng điều khác biệt nhất giữa phẫu thuật viên và cỗ máy chính là bản lĩnh. Bản lĩnh là sự điềm tĩnh để ra quyết định và xử trí ngay lập tức dựa trên kiến thức, kinh nghiệm chứ không phụ thuộc vào dòng code lập trình sẵn. Bản lĩnh là vì biết rõ được mất mà vẫn quyết định làm và chịu trách nhiệm với quyết định của mình. Máy móc có thể tính đúng 99 lần, và 1 lần sai chỉ là lỗi thuật toán cần khắc phục. Nhưng với bác sĩ, 1 lần sai dù nhỏ nhất đều phải trả giá bằng tính mạng của bệnh nhân trước mắt. Máy móc nói chuyện bằng xác suất, còn bác sĩ nói chuyện bằng sinh mạng và niềm tin. Chỉ có con người mới có bản lĩnh chịu trách nhiệm trước quyết định sinh tử đó.
Ở chuyên khoa Ung bướu, người bệnh đến với chúng tôi không chỉ tổn thương cơ thể mà tinh thần cũng đã vụn vỡ. Bác sĩ thường xuyên phải đối mặt với ranh giới mong manh giữa hy vọng và tuyệt vọng để thông báo những tin xấu. Một mô hình AI tiên tiến có thể đưa ra con số thống kê lạnh lùng: "Tỷ lệ sống sót sau 5 năm của bác là 15%". Với máy móc, đó là xác suất, nhưng với người bệnh, đó là bản án dập tắt ý chí. Máy móc không biết rằng, 15% đó là 100% cơ hội để họ chiến đấu. Nghệ thuật thông báo tin xấu chưa bao giờ là việc đọc lên những con số vô cảm, mà là sự kết hợp của khoa học, y đức và sự thấu cảm. Người thầy thuốc phải nhìn vào ánh mắt bệnh nhân để lựa chọn ngôn từ, đưa ra sự thật đi kèm giải pháp và lời cam kết đồng hành. Khi một cuộc đời sắp gục ngã, một cái nắm tay im lặng, một ánh mắt kiên định của bác sĩ có sức mạnh lớn hơn mọi phác đồ. AI có thể đưa ra câu trả lời rất hay, nhưng vĩnh viễn không có hơi ấm của một bàn tay biết sẻ chia.
PGS.TS.BS Nguyễn Xuân Hậu hướng dẫn các học viên y khoa ngay trên bàn mổ nội soi tuyến giáp - nơi trực giác lâm sàng và bản lĩnh y đức được tôi luyện qua thực địa.
Là người thầy đứng trên bục giảng lẫn bên giường bệnh, tôi luôn nhắc nhở học trò: "Y học là khoa học của sự chính xác, nhưng điều trị là nghệ thuật của sự thấu cảm". Máy móc có thể học được kiến thức, nhưng không thể học được cái tâm. Tôi không dạy y đức bằng lý thuyết khô khan, mà đưa các em đi cùng qua từng buồng bệnh, từng ca mổ để tận mắt nhìn thấy nỗi đau và cách ứng xử với bệnh nhân. Y đức phải được rèn luyện hàng ngày từ những điều nhỏ nhất. Điều khiến ngành y thiêng liêng chính là những khoảnh khắc hạnh phúc vỡ òa khi bước ra khỏi phòng mổ và thông báo: "Ca mổ thành công", khi bệnh nhân cận kề cửa tử mỉm cười nhận ra mình còn sống, hay ngày họ cầm tờ giấy ra viện. Niềm vui ấy là sự cộng hưởng trí tuệ và niềm tin giữa thầy thuốc và người bệnh. Máy móc không biết vui khi thành công, không biết đau khi thất bại. Chính những rung động nhân văn từ trái tim đến trái tim mới là năng lượng vô tận giữ chúng tôi ở lại với nghề.
Sự phát triển của AI đang làm thay đổi truyền thông y tế với tốc độ xử lý tính bằng giây. Nhưng một sai sót nhỏ về thông tin y khoa cũng phải trả giá bằng tính mạng con người. Trước áp lực tin nhanh, thông tin do AI tổng hợp dễ rơi vào cái bẫy hời hợt, giật gân, thiếu kiểm chứng. Do đó, tôi kỳ vọng lớn vào bản lĩnh của nhà báo y tế. Bản lĩnh không phải chạy đua tốc độ gõ phím với máy móc, mà là sự kiên định giữ vững đạo đức, sẵn sàng chậm lại một nhịp để xác minh, kiểm chứng vì hiểu rõ sức ảnh hưởng của từng con chữ. Nếu AI trong tay thầy thuốc giỏi là con dao mổ sắc, thì AI trong tay nhà báo tốt sẽ là cây bút vàng.
Tôi đánh giá cao việc Báo Sức khỏe & Đời sống luôn giữ nguyên tắc bám sát thực địa và lấy tiếng nói của các chuyên gia lâm sàng tuyến đầu làm điểm tựa chuyên môn. Ý nghĩa của việc này là sống còn nhằm bảo vệ tính chuẩn xác của thông tin. Khi người phóng viên chấp nhận dấn thân, gõ cửa phòng khám, đến tận giường bệnh để lắng nghe chuyên gia, họ không chỉ thu thập dữ liệu thô. Họ đang tiếp cận với những trải nghiệm, kinh nghiệm của nhân viên y tế và bệnh nhân. Họ sẽ hòa chung với hơi thở thực tế của điều trị lâm sàng, được đúc rút từ hàng ngàn ca bệnh thực tế mà không một thuật toán AI nào có thể tìm thấy trên mạng internet. Tiếng nói của các chuyên gia tuyến đầu trong hoàn cảnh đa dạng thông tin này chính là "bộ lọc" nghiêm ngặt nhất, biến những thông tin y học khô khan thành những kiến thức chuẩn mực, đáng tin cậy và an toàn cho người dân.
Mối quan hệ giữa người thầy y khoa và các nhà báo y tế chính là những đồng chí cùng nhau bảo vệ sự thật. Chúng tôi, những người làm chuyên môn, có nhiệm vụ cung cấp nền tảng khoa học chính xác và cập nhật. Còn các nhà báo, những người làm truyền thông, bằng ngòi bút sắc bén, nhân văn sẽ chuyển tải những kiến thức đó đến xã hội. AI có thể tìm ra những từ khóa hot trend, viết ra một bài báo dài đúng từng từ ngữ theo thuật toán tối ưu tìm kiếm, nhưng nó không có cái tâm của người làm nghề để lo lắng xem người bệnh đọc xong bài viết này sẽ hiểu đúng chưa và ứng dụng ra sao. Tôi tin rằng, chúng tôi và các bạn, những nhân viên y tế và nhà báo khi đồng hành cùng nhau bằng tri thức, đạo đức, trách nhiệm xã hội và lòng trắc ẩn chính là rào dậu vững chắc nhất để dòng chảy thông tin y tế không bị nhấn chìm bởi cơn bão thông tin nhiễu loạn, luôn là điểm tựa tin cậy mà người bệnh có thể hoàn toàn đặt trọn niềm tin.
TS. Lê Tú Linh - Giảng viên Bộ môn Lao và Bệnh phổi (Trường Đại học Y Hà Nội), Bác sĩ Khoa Ung bướu (Bệnh viện Phổi Trung ương): Đặc thù bản địa và năng lực cá thể hóa sâu sắc là cốt lõi của y học lâm sàng
TS. Lê Tú Linh trình bày báo cáo khoa học tại Hội nghị quốc tế ATS 2026 tại Mỹ (ảnh trái) và trong một giờ giảng dạy cho sinh viên Trường Đại học Y Hà Nội (ảnh phải).
AI hỗ trợ rất lớn cho bác sĩ trong nghiên cứu, chẩn đoán và phân tích dữ liệu. Tuy nhiên, phần lớn dữ liệu huấn luyện đến từ các nước phát triển, trong khi bệnh lý hô hấp tại Việt Nam chịu ảnh hưởng nặng nề bởi điều kiện kinh tế, môi trường và đặc điểm dịch tễ bản địa. Nếu bác sĩ trẻ quá phụ thuộc vào AI mà thiếu tư duy phản biện lâm sàng sẽ dễ dẫn đến sai lệch trong điều trị, đặc biệt ở ca bệnh phức tạp. AI không thể thay thế kinh nghiệm lâm sàng, khả năng khai thác bệnh sử và đánh giá toàn diện người bệnh. Do đó, AI chỉ là công cụ hỗ trợ. Các bác sĩ trẻ cần tích lũy kinh nghiệm thực tế để sử dụng AI đúng mục đích, tránh lạm dụng, nhất là trong chuyên ngành đặc thù như Lao và Bệnh phổi.
Trước những xu hướng hào nhoáng của xã hội, khi đã chọn làm giảng viên chuyên ngành Lao và Bệnh phổi, chúng tôi hiểu giá trị cốt lõi vẫn là chăm sóc sức khỏe hô hấp cho nhân dân. Chỉ khi giữ được điều đó, người thầy thuốc mới giữ được đam mê và truyền ngọn lửa nghề cho thế hệ sau. Trong thực hành lâm sàng, đặc biệt với bệnh lao kháng thuốc, mọi quyết định điều trị đều phải cá thể hóa rất sâu. Một bệnh nhân lớn tuổi, suy dinh dưỡng, có bệnh nền sẽ khác hoàn toàn một người trẻ. Chưa kể mỗi người có kiểu kháng thuốc, khả năng dung nạp và điều kiện tuân thủ điều trị khác nhau. Những yếu tố này AI rất khó phân tích chính xác. AI đưa ra gợi ý, nhưng bác sĩ lâm sàng mới là người quyết định cuối cùng dựa trên diễn biến thực tế và kinh nghiệm xử lý ngoài sách vở. Kiến thức chuyên môn và tư duy phản biện mới là nền tảng vững chắc.
Tôi nghĩ đội ngũ phóng viên và truyền thông y tế có vai trò rất quan trọng trong việc đưa những thông tin y khoa chính xác, cần thiết đến đúng đối tượng trong xã hội. Trong bối cảnh hiện nay, khi thông tin lan truyền rất nhanh, nếu thiếu sự kiểm chứng chuyên môn thì người dân rất dễ hiểu sai hoặc hoang mang. Chính vì vậy, cần có sự kết nối thường xuyên hơn giữa đội ngũ báo chí với các giảng viên, bác sĩ và chuyên gia y tế.
Người thầy thuốc hôm nay bên cạnh sứ mệnh điều trị cho bệnh nhân trong bệnh viện, còn gánh vác trách nhiệm đồng hành cùng cộng đồng thông qua việc cập nhật, chia sẻ và lan tỏa kiến thức y khoa chính xác, kịp thời. Khi dòng chảy thông tin y tế được truyền tải đúng và nhanh chóng, từ những người dân bình thường cho đến các tầng lớp trí thức trong xã hội cũng sẽ có cái nhìn đúng đắn hơn về sức khỏe và bệnh tật.
