Bài nghiên cứu gây tranh cãi về ung thư phổi của Trung Quốc bị thu hồi

Tạp chí y khoa danh tiếng Nature Medicine vừa qua đã chính thức rút lại một bài nghiên cứu được được các nhà khoa học Trung Quốc công bố hồi tháng 2 năm nay. 

Trong công trình này, nhóm tác giả từng khẳng định việc tiêm thuốc miễn dịch cho bệnh nhân ung thư phổi không tế bào nhỏ vào buổi sáng giúp kéo dài rõ rệt thời gian sống tổng thể cũng như thời gian sống không tiến triển bệnh so với việc tiêm vào buổi chiều. 

Quyết định rút bài được ban biên tập đưa ra sau hơn 4 tháng tiến hành điều tra kỹ lưỡng do xuất hiện những lo ngại đặc biệt nghiêm trọng về tính toàn vẹn của dữ liệu nghiên cứu.

Kết quả "đẹp đến không tưởng"

Bài báo bị rút có tiêu đề "Time-of-day immunochemotherapy in non-small cell lung cancer: a randomized phase 3 trial", do nhóm tác giả dưới sự dẫn dắt của Giáo sư Trương Vĩnh Xương tại Bệnh viện Ung thư Hồ Nam thực hiện. 

Nghiên cứu đã tuyển chọn 210 bệnh nhân ung thư phổi không tế bào nhỏ ở giai đoạn tiến triển, sau đó phân nhóm ngẫu nhiên để họ nhận 4 chu kỳ đầu tiên của liệu pháp miễn dịch kết hợp hóa trị trước hoặc sau 3 giờ chiều. Các loại thuốc được sử dụng trong thử nghiệm bao gồm pembrolizumab hoặc sintilimab. 

Kết quả công bố ban đầu cho thấy nhóm tiêm buổi sáng đạt thời gian sống không tiến triển trung vị lên tới 11,3 tháng, vượt trội hơn hẳn so với mức 5,7 tháng của nhóm tiêm buổi chiều. Về thời gian sống còn tổng thể, con số ghi nhận được ở 2 nhóm lần lượt là 28 tháng và 16,8 tháng. 

Những số liệu ấn tượng này đã nhanh chóng thu hút sự chú ý mạnh mẽ từ giới y khoa quốc tế ngay sau khi được đăng. Thời điểm đó, nhà khoa học Eric Topol thậm chí đã chia sẻ trên mạng xã hội rằng đây có thể là bằng chứng rõ ràng nhất chứng minh tầm quan trọng của yếu tố thời gian trong y học điều trị. 

Tuy nhiên, chỉ sau vài tuần, những mối hoài nghi bắt đầu lan rộng trên các diễn đàn khoa học. Nhiều chuyên gia nhận định hiệu quả được báo cáo là quá lớn so với những gì có thể lý giải từ việc chỉ thay đổi giờ tiêm, thậm chí mức chênh lệch này gần tương đương với sự khác biệt giữa phác đồ hóa trị đơn thuần và hóa trị kết hợp miễn dịch. 

Đặc biệt, không có bệnh nhân nào trong toàn bộ nghiên cứu phải ngừng điều trị vì tác dụng phụ, một hiện tượng cực kỳ hiếm gặp đối với các thử nghiệm lâm sàng ung thư ở giai đoạn 3.

Trước những bất thường này, tạp chí Nature Medicine đã đăng thông báo tiến hành điều tra vào giữa tháng 2. Sau quá trình xem xét kéo dài, tạp chí đã chính thức rút bài báo vào khoảng ngày 24/6. 

Trong thông báo rút bài, ban biên tập nhấn mạnh do số lượng và tính chất nghiêm trọng của các vấn đề được phát hiện, họ không còn đặt niềm tin vào tính toàn vẹn của kết quả nghiên cứu. Các sai sót chính bao gồm việc hồ sơ đăng ký thử nghiệm lâm sàng trên trang ClinicalTrials.gov bị thay đổi rất lớn giữa chừng về thiết kế nghiên cứu, tiêu chí lựa chọn bệnh nhân và các điểm cuối. 

Bên cạnh đó, đề cương nghiên cứu gốc bằng tiếng Trung có sự khác biệt rõ rệt so với bản dịch được cung cấp cho quá trình bình duyệt và xuất bản. Đáng chú ý hơn, tài liệu đề cương đính kèm bài báo ghi ngày thực hiện vào năm 2022, nhưng lại trích dẫn các công trình khoa học vốn được xuất bản sau mốc thời gian này.

Xét về khía cạnh dữ liệu, nguồn thông tin từ chính tác giả cho thấy quy trình phân nhóm ngẫu nhiên diễn ra vào đúng ngày điều trị đối với hầu hết bệnh nhân, một điều rất bất thường và không phổ biến trong các thử nghiệm lâm sàng đòi hỏi tính nghiêm ngặt cao. 

Lịch chụp chiếu theo dõi người bệnh cũng bị lệch khỏi tiêu chuẩn RECIST quốc tế, với lý do được các tác giả đưa ra là do ảnh hưởng từ đại dịch Covid-19. Đường cong biểu thị thời gian sống không tiến triển của nghiên cứu xuất hiện mượt mà một cách bất thường khi so sánh với các nghiên cứu tương tự. 

Đồng thời, hệ thống không ghi nhận bất kỳ trường hợp nào bị kiểm duyệt dữ liệu trong năm đầu tiên, và cũng không có ca bệnh nào phải ngừng điều trị do tác dụng phụ của liệu pháp miễn dịch, dù tỷ lệ gặp tác dụng phụ miễn dịch giữa 2 nhóm được báo cáo là gần như tương đương.

Bài học đắt giá về liêm chính khoa học

Sau khi tiến hành rà soát nội bộ, Giáo sư Trương Vĩnh Xương, tác giả liên hệ của bài báo đã lên tiếng thừa nhận một số khâu trong việc thực hiện nghiên cứu và chuẩn bị bản thảo chưa đạt chuẩn để công bố trên một tạp chí uy tín. Ông cũng gửi lời xin lỗi đến tạp chí cùng độc giả vì những bất tiện đã gây ra. 

Trong khi một số đồng tác giả đồng ý với quyết định rút bài, những người còn lại đã không phản hồi thư từ liên hệ của ban biên tập tạp chí Nature Medicine.

Nhận định về sự việc này, chuyên gia ung thư Paolo Tarantino thuộc Viện Ung thư Dana-Farber và Trường Y Harvard (Mỹ) cho rằng đây là bài báo gây tranh cãi nhất trong năm, và hành động rút bài đã xác nhận rằng sự thận trọng luôn là điều vô cùng cần thiết. 

Ông Tarantino thẳng thắn chia sẻ rằng chi phí cho việc thay đổi giờ tiêm thuốc tuy rất rẻ, nhưng cái giá phải trả cho tính liêm chính khoa học thì lớn hơn nhiều. Bệnh nhân hoàn toàn xứng đáng được đưa ra các quyết định điều trị dựa trên những dữ liệu vững chắc, chứ không phải dựa vào những công trình đã xuất hiện dấu hiệu cảnh báo sai phạm ngay từ đầu. 

Qua đây, vị chuyên gia cũng kêu gọi các tạp chí khoa học cần cải thiện quy trình bình duyệt bằng cách thuê những chuyên gia chuyên trách thay vì chỉ dựa vào đội ngũ tình nguyện viên, nhằm tránh lặp lại các trường hợp tương tự có thể dẫn đến việc thay đổi thực hành lâm sàng quá sớm.

Dù nghiên cứu bị rút bỏ, các nhà khoa học khác vẫn nhấn mạnh câu hỏi về vai trò của nhịp sinh học trong điều trị ung thư vẫn còn nguyên giá trị và cần được giải đáp thông qua những nghiên cứu độc lập, minh bạch, được lặp lại tại nhiều trung tâm khác nhau. 

Qua đó, có thể thấy lĩnh vực nghiên cứu về thời gian học trong điều trị ung thư dù vẫn được đánh giá là một hướng đi đầy thú vị và triển vọng, song mọi kết luận khoa học trong tương lai đều cần phải được xây dựng dựa trên nguồn dữ liệu minh bạch, quy trình thực hiện chuẩn mực cùng sự kiểm chứng kỹ lưỡng từ nhiều nguồn độc lập khác nhau.