Từng là cậu bé nghèo xứ Huế theo mẹ vào Nha Trang, 14 tuổi đã trở thành trụ cột gia đình khi cha qua đời, 18 tuổi tình nguyện nhập ngũ và mang thương tật ¾ sau một trận chiến. Chính những tháng ngày nằm trên giường bệnh đã thôi thúc người lính trẻ Nguyễn Văn Xáng lựa chọn nghề y, để rồi hơn 40 năm sau, ông vẫn miệt mài với hành trình chăm sóc sức khỏe cho nhân dân.
Từ cậu bé nghèo đến người thầy thuốc
Năm 1960, Nguyễn Văn Xáng sinh ra tại một vùng quê nghèo của TP Huế. Khi lên 8 tuổi, ông theo mẹ vào Nha Trang sinh sống. Cuộc sống gia đình vốn khó khăn càng trở nên khắc nghiệt khi năm ông 14 tuổi, cha qua đời, để lại người mẹ bị mù cùng năm người em nhỏ.
Cậu bé Xáng khi ấy sớm phải gánh trên vai trách nhiệm của một người đàn ông trong gia đình. Ông làm đủ nghề để kiếm sống, phụ mẹ chăm lo cho các em. Chợ Xóm Mới, Nha Trang, trở thành một phần ký ức không thể quên của tuổi thơ và những năm tháng mưu sinh. Đó không chỉ là nơi ông kiếm kế sinh nhai mà còn là nơi bao bọc, che chở cho một gia đình nghèo giữa những năm tháng nhiều biến động.
Năm 1978, vừa tròn 18 tuổi, ông viết đơn tình nguyện nhập ngũ. Người thanh niên Nha Trang lên đường, bước vào những năm tháng chiến đấu tại chiến trường Tây Nam, làm nhiệm vụ quốc tế tại Campuchia. Trong một trận đánh, ông bị trúng đạn, vỡ xương đùi. Vết thương nghiêm trọng đến mức nếu không được cấp cứu và điều trị kịp thời, ông có thể phải cưa bỏ một chân. Những ngày nằm điều trị trở thành một bước ngoặt trong cuộc đời người lính trẻ.
Bác sĩ Xáng không quên những người thầy thuốc đã tận tình cứu chữa mình. Trong hoàn cảnh sinh tử ấy, ông càng thấm thía giá trị của nghề y và bắt đầu nuôi một ước mơ: Trở thành bác sĩ để tiếp tục giúp đỡ những người bệnh giống như mình từng được cứu.
Sau khi xuất ngũ, mang trên mình thương tật ¾, thương binh Nguyễn Văn Xáng trúng tuyển vào Trường Đại học Y Dược (ĐH Huế). Năm 1986, ông tốt nghiệp và trở về công tác tại Bệnh viện Đa khoa Khánh Hòa. Từ một người lính trở thành bác sĩ, hành trình ấy với ông không đơn thuần là lựa chọn nghề nghiệp. Đó là cách ông tiếp nối món nợ ân tình với những người thầy thuốc đã cứu mình.
Bác sĩ Xáng hồi trẻ trong tấm áo blouse trắng. Ảnh do nhân vật cung cấp
Ông tiếp tục học chuyên khoa Tai Mũi Họng, từng bước trưởng thành trong chuyên môn và công tác quản lý. Từ một bác sĩ giỏi chuyên môn, bác sĩ Xáng đảm nhiệm nhiều vị trí quản lý, lãnh đạo, trong đó có Phó Giám đốc rồi Giám đốc Bệnh viện, trước khi nghỉ hưu năm 2020. Cũng trong năm 2020, nhờ những đóng góp cho ngành y, bác sĩ Xáng được Chủ tịch Nước phong danh hiệu Thầy thuốc Nhân dân.
Đồng hành cùng người bệnh nghèo
Bác sĩ Xáng nghỉ hưu năm 2020 nhưng không đồng nghĩa với việc ông rời khỏi bệnh viện hay khép lại hành trình với nghề y. Ngược lại, đó là lúc ông có thêm thời gian dành cho hoạt động thiện nguyện. Là Phó Chủ tịch Hội Những người ái mộ bác sĩ A.Yersin, bác sĩ Xáng tiếp tục gắn bó với Phòng khám từ thiện Yersin tại số 11 Sinh Trung, phường Nha Trang, Khánh Hòa cùng với một số bác sĩ, điều dưỡng đã nghỉ hưu.
Phòng khám được thành lập từ năm 1993, xuất phát từ nguyện vọng của GS.TSKH Nguyễn Thị Thế Trâm, nguyên Viện trưởng Viện Pasteur Nha Trang, cùng các thành viên sáng lập Hội Những người Ái mộ bác sĩ A.Yersin. Suốt hơn ba thập kỷ hoạt động, nơi đây đã trở thành địa chỉ quen thuộc của nhiều bệnh nhân có hoàn cảnh khó khăn.
Bác sĩ Xáng tuy không thường xuyên ngồi khám trực tiếp tại phòng khám nhưng tích cực kêu gọi tài trợ kinh phí thuốc và dụng cụ y tế, cùng các bác sĩ, thầy thuốc phòng khám đi tham gia khám hoạt động y tế cộng đồng. Với những trường hợp đặc biệt khó khăn đến khám, phòng khám còn hỗ trợ tiền xe, đồng thời kết nối để người bệnh được tiếp cận các cơ sở y tế và điều trị chuyên sâu khi cần thiết.
Điều đặc biệt là phần lớn bác sĩ, điều dưỡng tại đây đều đã từng công tác tại các bệnh viện lớn, có chuyên môn cao. Sau khi nghỉ hưu, họ tự nguyện trở lại làm việc chữa bệnh cứu người mà không nhận thù lao. Không chỉ khám tại phòng khám, các thành viên còn tổ chức những chuyến khám bệnh lưu động đến vùng sâu, vùng xa.
Theo thống kê, Phòng khám từ thiện Yersin trong hơn 30 năm qua đã thực hiện gần 150.000 lượt khám và gần 10.000 lượt khám lưu động. Với bác sĩ Nguyễn Xáng, những con số ấy không chỉ là thành tích. Đó là hàng trăm nghìn lần một người bệnh được lắng nghe, được thăm khám và có thêm cơ hội tiếp cận với dịch vụ y tế.
Bác sĩ Xáng (ngoài cùng bên trái) cùng đồng nghiệp trước mộ bác sĩ A.Yersin. Ảnh do nhân vật cung cấp
Những đóng góp của bác sĩ Xáng và các cộng sự tại Phòng khám đã được ghi nhận bằng nhiều hình thức, trong đó có Bằng khen của Thủ tướng Chính phủ năm 2025. Cá nhân bác sĩ Xáng được tuyên dương trong chương trình Hồ Chí Minh – Hành trình khát vọng năm 2025 do Ban Tuyên giáo Trung ương phối hợp với Đài Truyền hình Việt Nam tổ chức.
Nhưng khi nói về hành trình của mình, bác sĩ Xáng ít nhắc đến những danh hiệu. Từ cậu bé nghèo của xứ Huế, người từng mưu sinh ở chợ Xóm Mới, đến người lính mang thương tật ¾; từ bệnh nhân được các bác sĩ chiến trường cứu sống đến người khoác lên mình chiếc áo blouse, cuộc đời bác sĩ Nguyễn Văn Xáng dường như được nối lại bằng một sợi dây giản dị: lòng biết ơn. Biết ơn những người đã cứu mình, ông chọn cách cứu chữa người khác. Biết ơn nghề y, ông tiếp tục đóng góp cho y học nước nhà. Trong công tác hậu phương quân đội, bác sĩ Xáng thường cùng đồng đội trở lại chiến trường xưa tìm kiếm hài cốt đồng đội, kết nối các nguồn lực xã hội để chăm lo con em gia đình chính sách, tổ chức khám chữa bệnh miễn phí cho các đối tượng yếu thế…
Những chiếc bút và hành trình thiện nguyện
Nếu những năm tháng chiến trường đưa bác sĩ Xáng đến với nghề y thì những năm tháng làm nghề lại mở ra một hành trình đặc biệt khác: sưu tập bút. Năm 1995, trong thời gian học chuyên khoa Tai Mũi Họng tại Đức, ngày đầu tiên đến bệnh viện, bác sĩ Xáng được một giáo sư người Đức tặng một chiếc bút cùng một chiếc đèn chuyên dụng của ngành y. "Mỗi lần thầy tặng trò một chiếc bút, tôi lại giữ lại. Ngày ấy, những người thầy thường tặng học trò một cây bút như một món quà. Tôi bắt đầu sưu tập từ đó", ông kể.
Một chiếc bút nhỏ bé tưởng như chẳng có gì đặc biệt lại trở thành điểm khởi đầu cho một bộ sưu tập kéo dài hàng chục năm. Mỗi chuyến công tác, mỗi lần ra nước ngoài, đặt chân đến một quốc gia hay thành phố mới, ông lại tìm kiếm những chiếc bút độc đáo. Với ông, giá trị của chúng không nằm ở vật chất mà ở câu chuyện phía sau và tình cảm để lại. Một chiếc bút có thể gắn với một chuyến đi, một người bạn, một người thầy hay một dấu mốc trong cuộc đời và sự gắn bó tình cảm trong gia đình, bạn bè, đồng nghiệp, tình thầy trò.
Từ một vài chiếc bút ban đầu, bộ sưu tập của bác sĩ Xáng ngày càng lớn. Đến nay, ông sở hữu khoảng 5.000 cây bút và năm 2017 bác sĩ Xáng được VietKings xác lập Kỷ lục Quốc gia Việt Nam; năm 2022 đạt Kỷ lục thế giới với "Bộ sưu tập bút độc đáo, đa dạng mẫu mã có số lượng nhiều nhất thế giới". Nhưng có lẽ, điều đáng nói hơn cả những con số là cách ông nhìn những vật nhỏ bé ấy. Trong cuộc đời một người làm nghề y, những chuyến đi không chỉ để khám phá thế giới mà còn để lưu giữ ký ức về nghề. Bởi vậy, mỗi chiếc bút trong bộ sưu tập của bác sĩ Xáng dường như đều mang theo một câu chuyện. Nếu bộ sưu tập bút là nơi ông lưu giữ ký ức thì những thiết bị y tế ông cùng gia đình, bạn bè và đồng nghiệp vận động trao tặng lại là cách ông tiếp tục đóng góp cho bệnh viện và người bệnh.
Bác sĩ Xáng nhận thấy trong bệnh viện, bên cạnh những hệ thống máy móc hiện đại, còn có nhiều thiết bị nhỏ nhưng rất cần thiết, đặc biệt là những thiết bị trực tiếp đi cùng người bệnh. Đó là những chiếc bơm tiêm tự động, máy monitor theo dõi các chức năng sống hay máy siêu âm xách tay. Những thiết bị không quá lớn về giá trị vật chất nhưng có thể hỗ trợ trực tiếp cho quá trình chăm sóc, theo dõi và điều trị bệnh nhân.
Bác sĩ Xáng tại một hội thảo khoa học về tai – thính họng. Ảnh do nhân vật cung cấp
"Nhà nước rất quan tâm, đầu tư những máy móc y tế lớn. Nhưng có những máy nhỏ lại rất cần, trong khi việc mua sắm đôi khi mất nhiều thời gian. Tôi vận động gia đình, bạn bè, đồng nghiệp cùng đóng góp để tài trợ một số thiết bị tại Bệnh viện đa khoa Khánh Hòa", ông chia sẻ.
Giờ đây, khi đã nghỉ hưu, bác sĩ Xáng vẫn tìm cách để được ở bên người bệnh, nhất là những người còn gặp nhiều khó khăn trong cuộc sống, chăm sóc họ bằng tấm lòng người thầy thuốc. Có lẽ vì thế, hành trình gắn bó với người bệnh của người thầy thuốc Nguyễn Văn Xáng mang trong mình thương tật chiến tranh ấy chưa bao giờ thực sự có điểm dừng, để mỗi ngày sống trọn vẹn với y đức của người thầy thuốc nhân dân.
