Buổi sáng thường mang lại cảm giác hối hả cho một ngày mới. Song với hệ tim mạch và não bộ, đây lại là khoảng thời gian ẩn chứa nhiều rủi ro nhất trong ngày.
Bác sĩ Trisha Pasricha, Trợ lý Giáo sư Y khoa tại Trường Y Harvard và là Giám đốc Viện Nghiên cứu Não - Ruột tại Trung tâm Y tế Beth Israel Deaconess (Mỹ) mới đây đã dẫn lại một phân tích quy mô lớn trên hơn 11.800 bệnh nhân trưởng thành để chỉ ra rằng, nguy cơ đột quỵ trong khoảng 6-9 giờ sáng cao hơn hẳn 72% so với phần thời gian còn lại.
Phân tích trên do nhà nghiên cứu W.J. Elliott của Đại học Rush (Mỹ) thực hiện, được công bố trên tạp chí Stroke năm 1998 dựa trên 31 công trình trước đó, và cho đến nay vẫn được nhiều bài tổng quan y khoa gần đây dẫn lại.
Con số 72% từ phân tích cho thấy sự chênh lệch rõ rệt, và phản ánh một xu hướng đáng ngại đối với cả các trường hợp đột quỵ do cục máu đông xuất huyết não hay cơn thiếu máu não thoáng qua.
Bác sĩ Trisha Pasricha tiết lộ nguy cơ đột quỵ trong khoảng 6-9 giờ sáng cao hơn hẳn 72% so với phần thời gian còn lại. Ảnh minh họa: iStock
Bên cạnh đột quỵ, nhồi máu cơ tim cũng tuân theo một quy luật tương tự. Một phân tích gộp được công bố năm 1997 trên hơn 66.000 bệnh nhân cho thấy, triệu chứng này xảy ra nhiều hơn khoảng 40% trong khoảng thời gian từ 6 giờ sáng đến trưa so với phần thời gian còn lại trong ngày.
Theo Bác sĩ Pasricha, sự gia tăng này xuất phát từ những biến đổi sinh học bất lợi diễn ra âm thầm trong cơ thể khi bước vào ngày mới. Cụ thể, hormone melatonin giảm dần trong khi cortisol tăng vọt và đạt đỉnh ngay sau khi thức dậy, kết hợp với huyết áp có xu hướng tăng nhanh sau một đêm nghỉ ngơi.
Không dừng lại ở đó, các yếu tố gây đông máu như hoạt tính tiểu cầu hay protein ngăn cản sự tan rã của cục máu đông cũng đạt mức cao nhất vào khung giờ này, khiến hệ tuần hoàn dễ bị tổn thương nghiêm trọng.
Quy tắc vàng trong nhận diện đột quỵ
Khi đột quỵ xảy ra, các tế bào não bắt đầu chịu tổn thương chỉ sau vài phút nếu không được cấp cứu kịp thời. Người bệnh thường xuất hiện các dấu hiệu quen thuộc như méo miệng, nói ngọng hoặc yếu liệt một bên cơ thể.
Tuy nhiên, một bộ phận không nhỏ các trường hợp lại không biểu hiện theo những quy tắc thông thường mà đột ngột mất thăng bằng hoặc suy giảm thị lực do tổn thương ở vùng phía sau não.
Vì lý do đó, Hiệp hội Đột quỵ Mỹ khuyến cáo mọi người nên ghi nhớ quy tắc BE-FAST, viết tắt của các từ thăng bằng (balance), mắt (eyes), khuôn mặt (face), cánh tay (arms), lời nói (speech), và thời gian (time).
Bất kỳ ai gặp vấn đề ở 5 yếu tố đầu của quy tắc trên (như mất thăng bằng, thay đổi thị lực, méo mặt, yếu tay hay khó nói) cần nhanh chóng nhờ hỗ trợ để gọi cấp cứu. Khi bệnh nhân đến bệnh viện, bước đầu tiên bác sĩ cần làm là chụp đầu để xác định vị trí, mức độ và loại đột quỵ, từ đó xây dựng phác đồ điều trị phù hợp.
Quy tắc BE-FAST giúp nhận diện và cấp cứu kịp thời người có dấu hiệu đột quỵ. Hình: Lancaster General Health
Trước đây, "thời gian vàng" cho các thủ thuật lấy huyết khối hay dùng thuốc tiêu sợi huyết rất ngặt nghèo, khiến nhiều người bị đột quỵ thức dậy với các di chứng nặng nề do bỏ lỡ khoảng thời gian này.
Song nhờ các thử nghiệm lâm sàng đột phá, giới y khoa hiện nay có thể mở rộng thời gian can thiệp lấy huyết khối lên tới 24 giờ đối với những bệnh nhân được chẩn đoán hình ảnh kỹ lưỡng.
Tuy nhiên, điều này cũng đòi hỏi người nhà hoặc chính bệnh nhân phải cung cấp chính xác thời điểm cuối cùng còn khỏe mạnh cho các bác sĩ cấp cứu. Sau giai đoạn nguy hiểm, việc duy trì thuốc phòng ngừa kết hợp kiểm soát huyết áp và mỡ máu đóng vai trò quyết định trong việc ngăn ngừa đột quỵ tái phát.
Liên quan đến việc quản lý huyết áp, yếu tố nguy cơ hàng đầu của đột quỵ, nhiều người từng băn khoăn về thời điểm uống thuốc tối ưu trong ngày. Các nghiên cứu độc lập quy mô lớn tại Anh và Canada đã chứng minh rằng, việc uống thuốc huyết áp vào buổi tối hay buổi sáng không tạo ra sự khác biệt đáng kể về hiệu quả phòng ngừa nhồi máu cơ tim hay đột quỵ.
Thậm chí, việc uống thuốc vào ban đêm còn khiến một số người gặp bất tiện do gián đoạn giấc ngủ hoặc tuân thủ thời gian, liều lượng uống kém hơn. Do đó theo Bác sĩ Trisha Pasricha, thời điểm tốt nhất để uống thuốc là khoảng thời gian người bệnh có thể duy trì đều đặn hằng ngày sau khi đã tham vấn ý kiến của bác sĩ điều trị.
Đồng thời, việc chủ động đo huyết áp tại nhà thường xuyên sẽ giúp phản ánh chính xác tình trạng sức khỏe thay vì chỉ phụ thuộc vào những lần đo tại phòng khám, vốn dễ khiến người bệnh căng thẳng.