Trong kỷ nguyên trí tuệ nhân tạo phát triển mạnh mẽ, AI đang trở thành công cụ hỗ trợ đắc lực cho cả ngành Y và báo chí. Tuy nhiên, theo PGS.TS. Võ Thành Toàn - Phó Giám đốc Bệnh viện Thống Nhất, Tổng Biên tập Tạp chí Sức khỏe và Lão hóa, công nghệ không thể thay thế trách nhiệm nghề nghiệp, khả năng kiểm chứng và sự đồng cảm của người thầy thuốc - nhà báo, những "người gác cổng" thông tin sức khỏe trước làn sóng tin giả và thông tin sai lệch trên không gian mạng.
AI có thể xử lý dữ liệu nhưng không thể thay thế trái tim của người thầy thuốc và nhà báo
Chỉ trong vài giây, AI có thể viết một bản tin hoàn chỉnh, tóm tắt hàng trăm trang nghiên cứu khoa học, dựng video hay trả lời hàng loạt câu hỏi của người dùng. Tốc độ phát triển chóng mặt ấy đang làm thay đổi mạnh mẽ cách con người tiếp cận thông tin, đồng thời đặt ra một vấn đề lớn rằng: Liệu trong tương lai, AI có thể thay thế bác sĩ hay nhà báo?
Theo PGS.TS. Võ Thành Toàn, AI đang hỗ trợ rất hiệu quả trong nhiều lĩnh vực, nhưng với những ngành nghề liên quan trực tiếp đến sức khỏe, tính mạng và niềm tin của cộng đồng, vai trò của con người vẫn không thể thay thế.
PGS.TS. Võ Thành Toàn - Phó Giám đốc Bệnh viện Thống Nhất, Tổng Biên tập Tạp chí Sức khỏe và Lão hóa.
Theo ông, khác biệt lớn nhất giữa AI và con người nằm ở trách nhiệm nghề nghiệp cùng khả năng đánh giá toàn diện vấn đề. Với báo chí y tế, nhà báo không chỉ truyền tải thông tin mà còn phải phản biện, kiểm chứng, giải thích chuyên môn và đặt ra những câu hỏi đúng trước mỗi nghiên cứu hay phác đồ điều trị. Tương tự, trong y khoa, bác sĩ không đơn thuần chữa một căn bệnh mà đang điều trị cho một con người với tâm lý, bệnh nền, hoàn cảnh sống và nhu cầu hoàn toàn khác nhau.
"Một hệ thống AI có thể phân tích dữ liệu rất nhanh, nhưng không thể cảm nhận nỗi đau hay áp lực tinh thần của người bệnh. Công nghệ cũng không thể thay thế trách nhiệm đạo đức của người thầy thuốc hay trách nhiệm xã hội của người làm báo khi thông tin sai lệch gây hậu quả cho cộng đồng", PGS.TS. Võ Thành Toàn nhận định.
Ông nhấn mạnh, trong y học cũng như báo chí, giá trị cốt lõi con người vẫn nắm giữ chính là khả năng phán đoán, trách nhiệm nghề nghiệp và sự đồng cảm. Đây là những yếu tố mà công nghệ hiện nay chưa thể thay thế hoàn toàn.
Thực tế, dù AI đang được ứng dụng ngày càng nhiều trong môi trường y khoa hiện đại, nhưng các quyết định điều trị vẫn phải dựa trên kinh nghiệm lâm sàng và đánh giá toàn diện của bác sĩ, chứ không thể phụ thuộc hoàn toàn vào dữ liệu hay thuật toán. Hai bệnh nhân cùng mắc một bệnh nhưng chưa chắc áp dụng cùng một phác đồ điều trị bởi mỗi người có cơ địa, bệnh nền và yếu tố tâm lý khác nhau.
Tại Bệnh viện Thống Nhất, AI đã được ứng dụng trong hỗ trợ chẩn đoán hình ảnh như X-quang, CT, MRI, siêu âm..., giúp bác sĩ tăng tốc độ đọc phim, giảm sai sót trong cận lâm sàng và phát hiện bất thường sớm hơn. Trong nghiên cứu khoa học và hoạt động của Tạp chí Sức khỏe và Lão hóa, AI cũng hỗ trợ rà soát dữ liệu, phát hiện trùng lặp, chống đạo văn hay biên tập ngôn ngữ. Tuy nhiên, mọi nội dung chuyên môn trước khi công bố đều phải trải qua quy trình phản biện và kiểm chứng chặt chẽ bởi các chuyên gia.
Bên cạnh những cơ hội mà AI mang lại, PGS.TS. Võ Thành Toàn với cương vị là Tổng Biên tập Tạp chí Sức khỏe và Lão hóa cũng bày tỏ lo ngại về khoảng trống pháp lý trong quá trình ứng dụng công nghệ này. Theo ông, tốc độ phát triển của AI hiện đang vượt quá khả năng hoàn thiện hành lang pháp lý và cơ chế trách nhiệm. "Nếu một hệ thống AI có độ chính xác 80-90%, vậy phần sai số còn lại ai sẽ chịu trách nhiệm? Trong lĩnh vực y tế, chỉ một sai sót nhỏ cũng có thể ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe và tính mạng con người", ông đặt vấn đề.
Báo chí - lá chắn trước tin giả sức khỏe
Với vai trò vừa là bác sĩ, lãnh đạo bệnh viện và là người làm báo, PGS.TS. Võ Thành Toàn cho rằng, nếu được sử dụng đúng cách, AI sẽ trở thành "trợ lý" hữu ích cho cả bác sĩ lẫn người làm báo. Công nghệ giúp giảm tải những công việc lặp lại, tăng tốc độ xử lý dữ liệu và nâng cao năng suất làm việc. Tuy nhiên, đi cùng với đó là nguy cơ lan truyền thông tin sai lệch, đặc biệt trong lĩnh vực sức khỏe.
PGS.TS. Võ Thành Toàn thăm, tặng quà cho bệnh nhân điều trị tại bệnh viện. Nguồn: BVCC
"AI học từ dữ liệu, trong khi dữ liệu y khoa có thể thiếu cập nhật hoặc mang tính cục bộ theo từng vùng miền. Vì vậy, AI có thể đưa ra những lời khuyên nghe rất hợp lý nhưng thực tế lại không phù hợp với chuẩn mực lâm sàng", Phó Giám đốc Bệnh viện Thống Nhất nhận định.
Theo PGS.TS. Võ Thành Toàn, khác với nhiều lĩnh vực khác, sai sót trong thông tin y tế không chỉ gây hiểu nhầm mà còn có thể ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe, thậm chí tính mạng con người. Chính vì vậy, AI chỉ nên đóng vai trò hỗ trợ tổng hợp, tham khảo dữ liệu chứ không thể trở thành nguồn khuyến cáo cuối cùng trong điều trị hay chăm sóc sức khỏe.
Ông đặc biệt lo ngại trước xu hướng ngày càng nhiều người dân hỏi AI về tình trạng sức khỏe và tự điều trị thay vì đi thăm khám bác sĩ. Nếu trước đây từng có khái niệm "bệnh do Google", thì nay đã xuất hiện "bệnh do AI".
"Tôi từng gặp nhiều bệnh nhân nhập viện trong tình trạng nặng vì tự điều trị theo hướng dẫn trên mạng hoặc chatbot AI. Có người vào viện trong tình trạng suy gan vì dùng thuốc Nam do AI gợi ý, có bệnh nhân đái tháo đường tự ý ngưng insulin theo lời khuyên trực tuyến", PGS.TS. Võ Thành Toàn chia sẻ.
Theo ông, điều đáng lo ngại nhất là AI có thể tạo ra những nội dung rất logic và thuyết phục, nhưng thực chất lại sai hoặc không phù hợp với từng trường hợp cụ thể. Trong khi đó, mạng xã hội có thể khiến những thông tin thiếu kiểm chứng lan rộng chỉ trong thời gian ngắn.
Thách thức lớn nhất hiện nay là tốc độ lan truyền đang vượt xa tốc độ kiểm chứng. Để phản biện một nghiên cứu y khoa cần rất nhiều thời gian đánh giá dữ liệu, đối chiếu bằng chứng và kiểm chứng lâm sàng. Trong khi đó, thông tin có thể lan rộng chỉ sau vài giờ nhờ AI và các nền tảng số. Điều này tạo áp lực rất lớn cho báo chí, đặc biệt là báo chí y tế - lĩnh vực đòi hỏi vừa nhanh, vừa chính xác và có trách nhiệm cao với cộng đồng.
Trong bối cảnh đó, PGS.TS. Võ Thành Toàn cho rằng giải pháp không nằm ở việc chạy đua tốc độ với AI mà ở việc xây dựng niềm tin. Những thông tin từ cơ quan báo chí chính thống nói chung và báo chí y tế nói riêng cần được kiểm chứng nhiều lớp, có phản biện chuyên môn và trách nhiệm xã hội rõ ràng. Dù có thể chậm hơn mạng xã hội, nhưng đó phải là nguồn thông tin an toàn và đáng tin cậy, để công chúng hiểu đúng bản chất của vấn đề y khoa.
Bên cạnh đó, báo chí y tế cũng cần thay đổi cách truyền thông để thích nghi với thời đại số. Các hình thức như infographic, video ngắn, podcast hay đồ họa trực quan sẽ giúp kiến thức y khoa trở nên gần gũi và dễ tiếp cận hơn với cộng đồng.
"Tốc độ rất quan trọng, nhưng sự chính xác và trách nhiệm còn quan trọng hơn. Một thông tin y khoa sai lệch có thể khiến người bệnh hoang mang, tự điều trị sai cách hoặc bỏ lỡ thời gian vàng để cứu sống bản thân", PGS.TS. Võ Thành Toàn nhấn mạnh.
'Mỗi con chữ có thể cứu một mạng người'
Theo PGS.TS. Võ Thành Toàn, trí tuệ nhân tạo chắc chắn sẽ tiếp tục tạo ra những thay đổi sâu sắc đối với nhiều ngành nghề trong tương lai. Vì vậy, nếu người làm báo hay nhân viên y tế không biết ứng dụng AI, nguy cơ bị đào thải là điều khó tránh khỏi.
Ông cho rằng, AI hoàn toàn có thể trở thành "trợ lý" hiệu quả trong nhiều công việc như gợi ý tiêu đề, tóm tắt văn bản, tổng hợp dữ liệu nghiên cứu, hỗ trợ tìm kiếm tài liệu hay phát hiện trùng lặp nội dung. Những công việc mang tính kỹ thuật hoặc lặp lại sẽ dần được công nghệ hỗ trợ, từ đó giúp phóng viên, biên tập viên và đội ngũ y tế có thêm thời gian tập trung cho chuyên môn sâu, phản biện và phân tích.
Tạp chí Sức khỏe và Lão hóa (Bệnh viện Thống Nhất) đang ứng dụng công nghệ trong hoạt động xuất bản, đồng thời duy trì quy trình phản biện khoa học nghiêm ngặt đối với các nội dung chuyên môn. Ảnh: BVCC.
Tuy nhiên, càng trong thời đại AI phát triển mạnh mẽ, người làm báo càng phải hiểu rõ đâu là giới hạn mà công nghệ không thể vượt qua. AI không thể thay thế vai trò kiểm chứng và trách nhiệm nghề nghiệp của con người. AI có thể hỗ trợ xử lý thông tin nhanh hơn nhưng trách nhiệm cuối cùng với nội dung công bố vẫn phải thuộc về nhà báo và cơ quan báo chí.
"Không để AI viết khuyến cáo y tế hoặc hướng dẫn điều trị. Không để AI thay thế phản biện chuyên môn. Và không để AI quyết định đăng hay không đăng một bài báo quan trọng", PGS.TS. Võ Thành Toàn nhấn mạnh.
Đặc biệt, báo chí y tế hôm nay không chỉ thực hiện nhiệm vụ truyền tải thông tin mà còn đóng vai trò định hướng nhận thức cộng đồng. Một bài báo đúng đắn có thể giúp người dân hiểu đúng về bệnh tật, biết cách phòng ngừa, điều trị và chủ động bảo vệ sức khỏe. Ngược lại, một thông tin sai lệch có thể gây hậu quả nghiêm trọng cho cộng đồng.
"Công nghệ có thể làm thay đổi phương thức tác nghiệp báo chí, nhưng không thể thay đổi sứ mệnh bảo vệ sức khỏe nhân dân bằng những thông tin chính xác, kịp thời và giàu tính nhân văn. Mỗi bài báo, mỗi con chữ của người làm báo đều có thể góp phần cứu sống một con người", PGS.TS. Võ Thành Toàn nhấn mạnh.
