Cũng do chữ Duyên mà tôi quen anh Nguyễn Văn Thái, Việt kiều gắn bó với đất nước Ba Lan hàng mấy chục năm nay. Đầu đuôi thế này:
Ông Đại sứ Ba Lan M. Gajewski vừa hết nhiệm kỳ ở Việt Nam có nhã ý nhờ tôi đọc, góp ý bản dịch sang tiếng Việt tác phẩm tiêu biểu của văn học cổ điển Ba Lan Chàng Tadeush của A. Mickiêvich, dạng như truyện Kiều của ta. Ở bữa tiệc tiễn ông Đại sứ, tôi đã gặp anh Thái, người bỏ công sức mấy năm trời cho một tác phẩm thơ Ba Lan rất khó dịch. Bản dịch được ông Gajewski, rất sành tiếng Việt và văn hoá Việt Nam đánh giá là hoàn hảo.
 Một buổi sinh hoạt của hội người Việt ở Ba Lan. |
Anh trả lời "Để trả món nợ tinh thần đối với hai quê hương Ba Lan và Việt Nam mà tôi đều chịu ơn. Hơn nữa, nhà thơ Ba Lan đã nói lên những tình cảm da diết khi sống tha hương, đúng như tôi đã sống xa quê Việt nửa cuộc đời: Khi xao xuyến trong cô đơn đất khách/ Bỗng mơ thêm một giọt nắng quê hương."
-Tại sao anh định cư ở Ba Lan?
-Tôi là người Nội Duệ, Kinh Bắc. Năm 19 tuổi, tôi đã đặt chân đến Vacsava để học địa trắc. Từ đó, đi về, ở và làm việc sau khi đỗ tiến sĩ. Cuối cùng vợ chồng tôi đành ở lại Ba Lan vì đứa con nhỏ bị hen, không thể khỏi trong khí hậu Việt Nam.
Tuy là nhà khoa học, anh Thái lại có khiếu văn chương từ nhỏ, do vậy đã thành công trong việc dịch thiên hùng ca Ba Lan đó sang thơ văn xuôi Việt có điệu và vần.
Câu chuyện giữa chúng tôi chuyển sang cộng đồng người Việt ỏ Ba Lan, có thể đã tới vài vạn người. Anh Thái cho biết về tình hình chung của cộng đồng Việt:
- Trong hai thập kỷ qua, cộng đồng lớn mạnh, giúp cho quan hệ Việt Nam - Ba Lan tốt đẹp. Một năm nay, có nhiều khó khăn do khủng hoảng kinh tế thế giới. Sắp tới, chợ Sân vận động Mười năm ở Vacsava giải tán, ảnh hưởng lớn đến công việc làm ăn, nhất là bà con ít vốn. Các trung tâm thương mại của người Việt, người Hoa, người Thổ xây dựng ở ngoại ô đang lớn lên nhưng phụ thuộc vào tình hình kinh tế chung. Được cái bà con ta trụ được do có kinh nghiệm làm ăn.
- Các cộng đồng người Việt ở Pháp, Mỹ, Nga, Úc, Đông Âu đều có nét riêng. Ở Ba Lan thì thế nào?
- Đặc điểm thứ nhất là tỷ lệ trí thức cao. Điều này có thể giải thích bởi sự hình thành cộng đồng. Lớp người Việt đầu tiên ở Ba Lan là những nghiên cứu sinh và lưu học sinh rời nước vào cuối những năm 70, khi đất nước ở thời kỳ đói ăn, thiếu mặc. Họ vừa học chữ vừa học buôn bán kinh doanh. Họ chắt bóp gửi về cứu trợ gia đình (máy TV Neptuyn, lụa đen, vải simili, thuốc bổ, thuốc kháng sinh). Nhiều người tốt nghiệp, ở lại làm việc, lập gia đình cả với người Ba Lan. Cuối những năm 80, công cuộc đổi mới ở Ba Lan và Đông Âu tạo điều kiện cho họ bám rễ. Hàng Việt Nam, đồ may mặc, mỹ nghệ (vòng xương, vòng ốc...) bán chạy ở các cửa hàng lớn nhỏ, các chợ trên khắp các thị trấn Ba Lan. Đợt người Việt nhập cư lần thứ hai vào Ba Lan những năm 90, qua nhiều con đường. Hàng loạt người dạt về Ba Lan sau khi không trụ được ở nơi khác. Có những sinh viên, nghiên cứu sinh cũ ở Ba Lan, về nước rồi sang lại để thực tập và hợp tác khoa học. Có những người tốt nghiệp trong nước hoặc Liên Xô, Đông Âu cũ, cán bộ giảng dạy ở các trường đại học của ta sang, theo các đề tài nghiên cứu, tham quan du lịch. Cả những chuyên gia của ta ở châu Phi những năm 80 về. Một số mang gia đình sang. Cán bộ khoa học, văn nghệ sĩ, giáo sư, tiến sĩ, cử nhân sang đây trở thành các ông chủ quầy bán quần áo ở Sân vận động Mười năm, đứng quầy bar phố nhỏ, các cửa hiệu nhỏ gần biên giới...
- Dư luận người Ba Lan đối với cộng đồng ta như thế nào?
- Rất tốt! Vì nhiều trí thức nên biết làm ăn kinh tế, dễ thành đạt trong kinh doanh, văn hóa, giáo dục, về một số mặt hơn các cộng đồng dân tộc khác ở Ba Lan và cộng đồng Việt ở một số nước châu Âu.
- Thế còn đặc điểm thứ hai?
- Đó là tính đa dạng của các tổ chức dân sự của bà con ta lập ra. Cộng đồng Việt ở Ba Lan đi đầu tổ chức các hội đoàn như hội phụ nữ, hội người cao tuổi... trước các cộng đồng Việt khác ở châu Âu. Hiện có đến vài chục hội đoàn, hội văn hóa xã hội, hội doanh nghiệp, hội thanh niên, hội từ thiện, hội những người yêu đạo Phật, hội nhà giáo, hội công giáo, hội bách khoa, hội cựu chiến binh... Trường tiếng Việt Hùng Vương, Trung tâm Văn Lang, báo Quê Việt, câu lạc bộ thơ, rồi các hội đồng hương các tỉnh Thái Bình, Thanh Hoá... phù hợp với sở thích và quyền lợi riêng từng nhóm. Tất cả đều quy tụ trong Hội Đoàn kết và hữu nghị người Việt tại Ba Lan. Hội này làm nòng cốt hỗ trợ bà con, làm ngoại giao nhân dân giữa Ba Lan và Việt Nam.
Quả là cộng đồng Việt Nam ở Ba Lan là một khúc ruột Việt Nam tại xứ sở của Chopin và Michkiêvich!...
Hữu Ngọc