Cua đồng là nguyên liệu quen thuộc trong bữa ăn của người Việt, được chế biến thành nhiều món như canh cua, bún riêu, cua rang. Trong y học cổ truyền, cua được xếp vào nhóm thực phẩm có tính hàn, được ghi chép với một số công dụng và kiêng kỵ riêng.
1. Những người cần thận trọng khi ăn cua đồng
Phụ nữ mang thai
Trong Danh y biệt lục (名医别录), một tài liệu dược học cổ của Trung Quốc, mục ghi chép về cua có viết: "爪，主破胞，堕胎", nghĩa là càng cua được cho là có tác dụng phá bào, gây sảy thai. Đây là quan niệm dược học cổ, phản ánh cách nhìn nhận về dược tính của cua nói chung trong lịch sử (không phải riêng cua đồng), chưa phải kết luận được xác nhận bằng các nghiên cứu lâm sàng hiện đại.
Về mặt y học hiện đại, chưa có bằng chứng đáng tin cậy cho thấy ăn thịt cua đã nấu chín gây co bóp tử cung, sảy thai hoặc sinh non. Phụ nữ mang thai không nhất thiết phải kiêng hoàn toàn cua đồng nếu không bị dị ứng và thực phẩm được lựa chọn, chế biến an toàn.
Điều cần đặc biệt lưu ý là không ăn cua sống, cua tái hoặc chưa nấu chín kỹ. Cua nước ngọt có thể mang ấu trùng sán lá phổi Paragonimus. Khi ăn phải cua nhiễm ký sinh trùng chưa được nấu chín, người ăn có nguy cơ mắc bệnh sán lá phổi. Phụ nữ mang thai cũng cần thận trọng với nguy cơ nhiễm khuẩn, ngộ độc thực phẩm vì có thể ảnh hưởng đến sức khỏe của cả mẹ và thai nhi.
Không nên ăn cua đồng cùng quả hồng. Ảnh AI.
Người có cơ địa dị ứng hải sản, giáp xác
Cua thuộc nhóm giáp xác, có thể gây dị ứng thực phẩm ở một số người. Phản ứng dị ứng thường xuất hiện trong vòng vài phút đến một giờ sau khi ăn, với các biểu hiện như nổi mề đay, ngứa, phát ban, sưng môi, phù mặt, đau bụng, buồn nôn hoặc nôn. Trường hợp nặng có thể xuất hiện phản vệ với các biểu hiện khó thở, khò khè, tụt huyết áp, choáng, cần được cấp cứu ngay.
Người từng được chẩn đoán dị ứng cua hoặc có phản ứng dị ứng rõ ràng sau khi ăn cua cần tránh thực phẩm gây dị ứng. Người mắc mề đay, chàm hoặc viêm da cơ địa nhưng chưa xác định dị ứng với cua không cần tự động kiêng món ăn này. Việc loại bỏ thực phẩm nên dựa trên tiền sử phản ứng và đánh giá của bác sĩ, tránh kiêng khem tùy tiện.
Người có hệ tiêu hóa nhạy cảm, dễ rối loạn tiêu hóa
Theo quan niệm y học cổ truyền, cua có vị mặn, tính hàn; người tỳ vị hư hàn, thường xuyên lạnh bụng, ăn uống khó tiêu, dễ đi ngoài phân lỏng được khuyên nên hạn chế những thực phẩm có tính hàn. Quan niệm này có giá trị tham khảo trong hệ thống lý luận y học cổ truyền, nhưng không nên diễn giải thành kết luận rằng cua đồng chắc chắn gây hàn thấp hoặc làm bệnh tiêu chảy nặng hơn ở tất cả những người có hệ tiêu hóa yếu.
Trên thực tế, người dễ rối loạn tiêu hóa có thể gặp khó chịu khi ăn thực phẩm không tươi, bảo quản không đúng cách hoặc chế biến chưa chín. Nếu sau khi ăn cua xuất hiện đau bụng, nôn, tiêu chảy, cần nghĩ đến khả năng rối loạn tiêu hóa hoặc ngộ độc thực phẩm, thay vì mặc định nguyên nhân là do tính hàn của cua.
2. Những thực phẩm không nên phối hợp
Không nên ăn cua đồng cùng quả hồng: Trong các tài liệu y học cổ truyền Trung Quốc, cua và quả hồng được đề cập trong những ghi chép về thực phẩm tương kỵ. Bản Thảo Cương Mục của Lý Thời Trân cũng ghi nhận quan niệm không nên ăn cua cùng quả hồng vì có thể gây rối loạn tiêu hóa.
Theo y học hiện đại, quả hồng, đặc biệt là quả chưa chín, còn vị chát, chứa hàm lượng tannin cao, có thể làm tăng nguy cơ hình thành khối bã thức ăn trong dạ dày (phytobezoar). Trong môi trường acid dạ dày, tannin có thể polymer hóa, kết hợp với chất xơ thực vật như cellulose, hemicellulose và các thành phần khác, tạo thành khối kết tụ khó tiêu hóa. Nếu khối bã di chuyển xuống ruột non, trong một số trường hợp có thể gây tắc ruột. Nguy cơ này thường đáng lưu ý hơn ở người từng phẫu thuật dạ dày, người bị chậm làm rỗng dạ dày, nhai không kỹ hoặc ăn quá nhiều quả hồng, đặc biệt là hồng chưa chín.
Không nên uống trà xanh hoặc nước đá khi ăn cua: Một số quan niệm dân gian cho rằng trà xanh và nước đá không nên dùng cùng cua vì có thể làm tăng tính hàn, gây đau bụng, tiêu chảy. Xét về khoa học, trà xanh chứa polyphenol, trong đó có tannin (chất chát). Đồ uống lạnh có thể khiến một số người nhạy cảm cảm thấy khó chịu ở đường tiêu hóa. Người có hệ tiêu hóa nhạy cảm nên lựa chọn đồ uống phù hợp với khả năng dung nạp của mình.
3. Những lưu ý quan trọng để ăn cua đồng an toàn
Không ăn cua sống, cua tái: Cua nước ngọt có thể chứa ấu trùng sán lá phổi. Người có thể nhiễm sán khi ăn cua hoặc tôm càng nước ngọt sống, tái hoặc chưa được nấu chín kỹ. Ấu trùng sau khi vào cơ thể có thể di chuyển đến phổi, gây bệnh sán lá phổi.
Chọn cua còn tươi, có nguồn gốc rõ ràng: Không sử dụng cua chết, cua có dấu hiệu ôi hỏng hoặc được bảo quản không đúng cách.
Nấu chín kỹ trước khi ăn: Không nên chỉ chần sơ hoặc chế biến cua ở nhiệt độ thấp. Với các món cua đồng xay lọc nấu canh, cần bảo đảm phần thịt cua và nước dùng được đun sôi, nấu chín hoàn toàn.
Giữ vệ sinh khi sơ chế: Rửa sạch dụng cụ, bề mặt chế biến; không sử dụng chung dao, thớt đựng cua sống với thực phẩm đã nấu chín để tránh lây nhiễm chéo.
Đặc biệt, không nên sử dụng cua sống làm thuốc hoặc chế biến các món ăn theo phương pháp ngâm rượu, ngâm giấm, muối chua để thay thế cho việc nấu chín. Những cách chế biến này không bảo đảm tiêu diệt được ấu trùng ký sinh trùng.
