Từ nhiều năm nay, có rất nhiều công ty du lịch đã tìm tôi và yêu cầu tôi cố vấn về loại nhạc nào phải dùng, dùng cách nào để giúp cho du lịch được phát triển. Mặc dầu tôi chỉ là một nhà nghiên cứu và giáo dục về âm nhạc, nhưng vì thấy việc đem âm nhạc vào du lịch cũng là một vấn đề quan trọng, nên tôi đã có những góp ý.
Trên máy bay
Trong cuộc đời, tôi may mắn được đi nhiều chuyến bay, do nhiều công ty khác nhau và cũng có được nghe những loại nhạc khác nhau.
Có một lần, năm 1963, tôi lên máy bay Air India đi từ Paris tới Tân Đề-li (New Dheli). Vừa đến cầu thang, một cô chiêu đãi viên người Ấn, mặc áo Sari, màu đỏ nhạt, chắp hai tay lại xá tôi theo phong cách Ấn Độ. Trên thành máy bay, gần cửa sổ, có vẽ hình nhưng cô vũ nữ múa theo điệu Bharata Natyam (múa cổ điển miền Nam Ấn Độ). Hai chi tiết đó làm cho tôi có cảm giác đã đến Ấn Độ, mặc dầu máy bay còn đậu tại phi trường Orly (Paris). Lúc máy bay cất cánh lên cao, các chiêu đãi viên phát cho hành khách thực đơn, tôi thấy có món ca-ri thịt dê. Tôi dựa đầu lim dim đợi thức ăn đặc biệt của Ấn Độ. Trên mâm không có bánh mỳ theo phương Tây, mà là bánh “nạn” (là một loại bánh mỳ của Ấn Độ), tôi đang sung sướng thưởng thức một không gian đầy yếu tố Ấn Độ thì loa phóng thanh phát lên bài nhạc Pháp thời trang, do tài tử Tino Rossi ca. Tất cả cảm giác say sưa được đến Ấn Độ của tôi tiêu tan tức khắc. Sau chuyến đi đó, về tôi đã viết một bức thư cho Tổng giám đốc Công ty Air India để nói lên nỗi thất vọng của tôi vì một bài ca thời trang của Pháp mà công ty đưa ra cốt để làm vui lòng hành khách Pháp, nhưng thực sự bài ca đó chẳng những không phù hợp với chiếc áo Sari, hình vũ nữ vẽ trên thành máy bay và món ca-ri, mà còn phá tan cảm giác của người khách tưởng mình đang sống trên đất Ấn Độ. Phải chi lúc đó tôi được nghe tiếng đàn Sitar của Ravi Shankar, tiếng đàn Sarod của Ali Akbar Khan thì rất tuyệt vời.
Qua đó, chúng ta khi tiếp khách trên một phi cơ của hàng không Việt Nam (VN), thì chiếc áo dài VN thướt tha, một món ăn đặc sản VN, nếu có được một tiếng đàn bầu hay đàn tranh độc tấu thì có thể tạo cho du khách một không gian Việt mà họ không tìm thấy trên máy bay của một nước nào khác.
Tôi đã đi nhiều lần trên máy bay của VN, ngày nay, mỗi người có tai nghe riêng và được quyền chọn lựa loại nhạc nào mình thích để nghe. Lần nào tôi cũng tìm chương trình âm nhạc VN, tôi đặt mình vào địa vị của một du khách nước ngoài, tò mò muốn tiếp cận với âm nhạc VN thì tôi rất thất vọng vì những băng nhạc đưa ra, có một vài câu hò miền Trung hay miền Nam, một vài bài ca hay những bản hòa đàn dân tộc, ngoài ra toàn là những ca khúc mới và những bản nhạc nhẹ, những loại thanh nhạc dầu hay đến đâu mà lời ca người ngoại quốc không hiểu thì họ không thể thưởng thức một cách trọn vẹn. Nếu để nhiều bản nhạc do dàn nhạc hòa tấu rầm rộ, ồ ạt thì người ngoại quốc không thấy được màu âm của nhạc khí đặc biệt. Vì thế, tôi nghĩ đến việc đưa ra những cây đàn độc tấu, thì tiếng đàn bầu, đàn tranh, sáo trúc, kể cả nhạc khí của đồng bào thiểu số như đàn T’rưng, đàn Klongput hay sáo Mông cũng có thể hấp dẫn được du khách nước ngoài. Thỉnh thoảng một vài câu hò, điệu lý, ca Huế, ca trù, một vài bản hợp tấu, nhất là những bài trống VN, cũng làm cho du khách ngạc nhiên và thích thú.
Tại phi trường
Trong các phòng đợi hay những nơi gửi hành lý, ngày nay ít nơi để âm nhạc cho hành khách nghe. Nhưng nếu để âm nhạc thì nên nhớ không bao giờ để tiếng nhạc quá to.
Năm 1987, tôi được mời sang Trung Quốc, khi đến phi trường, trong khi chờ đợi hải quan xét giấy tờ và hành lý, tôi được nghe một đoạn Kinh kịch, không to lắm đến át tai mình, cũng không nhỏ lắm đến nỗi mình không thể nghe rõ tiếng đàn tiếng hát, nhưng trong lòng thấy rất vui, chẳng biết ngày nay Bắc Kinh còn làm như thế hay không? Nhưng theo tôi nghĩ, một điệu nhạc êm ái, dịu dàng có thể giúp cho khách du lịch không sốt ruột khi chờ đợi.
Trong khách sạn
Người du khách có 3 nơi tiếp cận với âm nhạc do khách sạn phát ra: khu tiếp tân – phòng riêng – nơi ăn điểm tâm. Thường thì các khách sạn hay để nhạc nhẹ của châu Âu, điều đó rất đúng, nhưng nếu chúng ta khéo lựa loại nhạc dân tộc Việt Nam, phát lên đừng quá lâu, cũng đừng quá to và không làm cho khách quá ngạc nhiên, mà có dịp cho vào tiềm thức của người đến thăm VN có một khái niệm về âm nhạc dân tộc. Người ta đến VN không phải muốn nghe lại những gì người ta thường nghe trong nước của họ.
Chẳng hạn, chúng ta không thể phát lên một trích đoạn hát bội; nhạc lễ trong những buổi tế thần hay trong một đám tang; 6 câu vọng cổ có tiếng ca mà du khách không hiểu lời... Nếu như có một tiếng sáo vi vu; một tiếng đàn bầu nũng nịu; một tiếng đàn tranh trong sáng; một tiếng đàn nguyệt hay đàn đáy chững chạc, gân guốc có lẽ là phù hợp nhất.
Tại nơi điểm tâm, các khách sạn sang trọng thường để một nữ nhạc công đánh đàn piano hoặc một vài cây đàn violon phương Tây. Điểm đó rất phù hợp với du khách nào đi từ phương Tây tới, nhưng theo ý tôi, du khách thường muốn khám phá những chuyện mới lạ mà loại nhạc đó lại quá quen thuộc với họ. Có một khách sạn thay vì thuê nhạc công đàn piano thì sắp đặt một nữ nhạc công VN mặc áo dài ngồi đàn tranh, kinh nghiệm cho thấy, hôm nào cũng có một vài du khách tới nhìn cây đàn, có khi hỏi một vài câu về nhạc khí và âm nhạc VN.
Trong nhà hàng
Trong lúc du khách đang ăn, không thể nào muốn ngưng ăn để thưởng thức âm nhạc, thì âm nhạc được biểu diễn trong lúc ăn chỉ là một loại nhạc nền. Vì vậy, có nhiều chủ nhà hàng không lựa nhạc công giỏi hay có tên tuổi, nhưng chỉ lựa những cô trẻ tuổi, có nét mặt và vóc dáng xinh xắn, chỉ cần thuộc độ 10 bài nhạc dân tộc là có thể tạo ra một chương trình gọi là nghệ thuật.
Người dẫn chương trình rất quan trọng, cần phải có người duyên dáng, rành rẽ ngoại ngữ, giới thiệu ngắn gọn mà đầy đủ các tiết mục. Tôi rất tâm đắc với nhà văn Pháp Romain Rolland khi ông viết: Âm nhạc, dầu ai nói gì, cũng không phải một tiếng nói đại đồng. Cần có cái cung của tiếng nói để bắn cái tên âm thanh vào trong lòng của người nghe. Một chương trình khéo chọn lọc và giới thiệu sẽ có hiệu quả hơn về mặt kinh tế và nghệ thuật.
Tại các tụ điểm nghệ thuật
Cũng có nhiều nơi giới thiệu âm nhạc dân tộc cho du khách thưởng thức trong một chương trình nghệ thuật. Nên có một số nguyên tắc để dàn dựng một chương trình đó:
- Phải có người dẫn chương trình.
- Nên in ra một bản chương trình có hình ảnh đẹp và có đủ lời giới thiệu tiết mục, địa chỉ và điện thoại của nơi tổ chức, có hình ảnh màu của nghệ sĩ và dàn nhạc.
- Nên dàn dựng một chương trình có đủ ca, vũ, nhạc.
- Đối với du khách cái nhìn dễ hấp dẫn hơn cái nghe, tiết tấu dễ làm cho du khách quan tâm hơn nét nhạc, cụ thể hơn trừu tượng, giản dị hơn phức tạp, làm cho du khách thoải mái, đẹp mắt, êm tai hơn, bắt buộc du khách phải suy nghĩ.
- Các bộ môn âm nhạc giới thiệu phải chính xác chứ không nên ngoại lai.
Trang phục cũng nên để ý. Nên mặc những y phục dân tộc. Khi giới thiệu âm nhạc cổ truyền mà mặc âu phục hay áo sơ mi trắng có những gilet màu theo cách của nhạc sĩ Đông Âu thì không phù hợp. Những nhà thiết kế VN có tạo ra nhiều mẫu áo dài cho nam giới rất đẹp.
GS.TS. Trần Văn Khê