Một bài văn trôi chảy, bài toán đúng hay bài thuyết trình đẹp có thể khiến người lớn yên tâm rằng con đang học tốt, nhưng nếu thiếu AI mà con không giải thích được điều vừa nộp, chúng ta đang đánh giá năng lực của ai?
Khi Bộ Giáo dục và Đào tạo ban hành Quyết định số 2422/QĐ-BGDĐT về Khung nội dung giáo dục trí tuệ nhân tạo cho học sinh phổ thông và Công văn số 5588/BGDĐT-GDPT về việc hướng dẫn triển khai thực hiện nội dung giáo dục trí tuệ nhân tạo cho học sinh phổ thông từ năm học 2026-2027, việc tìm ra một cách làm chuẩn xác tại các cơ sở giáo dục trên phạm vi cả nước trở nên rất cần thiết.
Hướng đi này cũng phù hợp với các khuyến nghị quốc tế, đơn cử như ngày 14/10 vừa qua, Cơ quan Nghiên cứu giáo dục Úc đã đề nghị tránh dùng trí tuệ nhân tạo trong ba năm đầu tiểu học và cần thận trọng, có sự hướng dẫn của giáo viên ở các năm tiếp theo, đồng thời cho rằng học sinh trung học cần được làm quen để chuẩn bị cho việc học và cuộc sống sau này.
Ảnh minh hoạ AI.
Điều quan trọng nhất cần bảo vệ chính là quá trình học tập thực chất. Những năm đầu đi học, trẻ cần tập đọc để hiểu, tập viết để diễn đạt, tập tính để hình thành tư duy số, và mỗi lần tự tìm cách giải, mắc lỗi rồi sửa mới là bản chất của việc học. Nếu công cụ làm thay những việc ấy, sản phẩm nộp lên có thể hoàn chỉnh trên giấy trong khi năng lực thực sự của trẻ chưa được hình thành tương xứng.
Cơ quan Nghiên cứu giáo dục Úc đã chỉ ra thực tế là học sinh có thể làm bài tốt hơn nhờ AI nhưng chưa chắc đã học được nhiều hơn, đồng thời thừa nhận tác động lâu dài vẫn còn hạn chế, nhất là ở tiểu học, từ đó đòi hỏi sự tỉnh táo trước cả lời hứa hẹn rằng AI giúp mọi trẻ học tốt lẫn kết luận tiêu cực rằng AI làm trẻ kém đi.
Việc đưa giáo dục AI vào trường học là hoàn toàn cần thiết, nhưng cần tách bạch rõ ràng ba việc hoàn toàn khác nhau gồm học về AI, giáo viên dùng AI hỗ trợ dạy học và học sinh trực tiếp sử dụng AI, tuyệt đối không thể áp dụng chung một cách làm cho mọi lứa tuổi.
Đối với học sinh từ lớp một đến lớp ba, nên ưu tiên các nền tảng cơ bản như đọc, viết, tính toán, giao tiếp và khả năng tự làm việc, chưa nên giao nhiệm vụ khiến trẻ phải nhờ chatbot giải bài hay viết hộ. Các em vẫn có thể tìm hiểu về AI qua các câu chuyện, trò chơi phân loại hoặc nhận biết máy có thể đoán sai, mà không nhất thiết phải có tài khoản cá nhân hay ngồi trước màn hình điện tử.
Đến giai đoạn lớp bốn và lớp năm, nhà trường có thể tăng dần các hoạt động tìm hiểu và đánh giá AI dưới sự hướng dẫn của giáo viên, ví dụ như cho học sinh tự viết một đoạn văn rồi đối chiếu với đoạn do AI tạo ra để chỉ ra những chi tiết thiếu thực tế hoặc câu chữ chưa hợp lý, qua đó rèn luyện khả năng nhận xét và có căn cứ để đồng ý hoặc bác bỏ. Việc sử dụng trực tiếp công cụ phải tuân thủ độ tuổi và điều kiện thực tế của nền tảng.
Khi lên cấp trung học cơ sở, học sinh cần được dạy cách đặt câu hỏi, kiểm chứng thông tin, bảo vệ dữ liệu cá nhân và công khai phần việc có AI hỗ trợ, đồng thời cần lưu ý không phải học sinh nào ở bậc này cũng đủ tuổi dùng mọi chatbot, bởi UNESCO cũng đề nghị đặt giới hạn tuổi đối với việc trò chuyện độc lập với AI tạo sinh để đảm bảo sự phù hợp và vai trò quyết định của con người.
Sang cấp trung học phổ thông, việc sử dụng AI có thể mở rộng vào các dự án, lập trình, phân tích dữ liệu và thử nghiệm ý tưởng, nhưng học sinh bắt buộc phải bảo vệ được lập luận, chỉ ra phần đã tự kiểm chứng và chịu trách nhiệm về sản phẩm của mình, bởi một bài thuyết trình đẹp phải đi kèm khả năng trả lời những câu hỏi phát sinh không có sẵn kịch bản.
Để thích ứng với thực tế này, nhà trường cũng phải thay đổi cách đánh giá bằng cách quy định rõ phần nào học sinh tự làm, phần nào được dùng AI và kiểm tra mức độ hiểu bài thông qua bản nháp, trao đổi trực tiếp, thực hành tại lớp hoặc bài làm độc lập.
Về phía gia đình, thay vì chỉ nhìn điểm số hoặc độ đẹp của bài nộp, cha mẹ nên hỏi thẳng những câu thực tế như con đã hiểu gì và có giải thích lại được không. Việc chuẩn bị cho trẻ bước vào thời đại AI cần bắt đầu từ hôm nay bằng những việc làm vừa sức, và thành công của nhà trường phải được đo bằng năng lực thực sự mà học sinh tích lũy được sau mỗi bài học, giúp các em đủ hiểu biết để nhận ra rằng ngay cả câu trả lời rất tự tin hiển thị trên màn hình đôi khi vẫn có thể sai.
