Trong những chương trình như vậy, hình ảnh Chữ thập đỏ có thể xuất hiện trên trang phục, phương tiện, phông sân khấu, túi quà và tài liệu truyền thông. Tuy nhiên, không phải cứ làm công tác nhân đạo, hoạt động trong lĩnh vực y tế hay tài trợ cho một chương trình là được quyền sử dụng biểu tượng này.
Biểu tượng Chữ thập đỏ được pháp luật bảo hộ
Theo Điều 14 Luật Hoạt động Chữ thập đỏ, biểu tượng Chữ thập đỏ là hình chữ thập màu đỏ trên nền trắng, được tôn trọng và bảo hộ theo pháp luật. Biểu tượng là dấu hiệu nhận biết người đang thực hiện hoạt động Chữ thập đỏ và cơ sở, phương tiện, hiện vật được sử dụng trong hoạt động này. Trong xung đột vũ trang, biểu tượng còn có chức năng nhận biết và bảo vệ người, cơ sở, phương tiện, hiện vật thuộc diện được bảo vệ theo quy định.
Điều 15 của Luật quy định biểu tượng được sử dụng khi tiến hành hoạt động Chữ thập đỏ và tại cơ sở, trên phương tiện, hiện vật của Hội Chữ thập đỏ. Việc sử dụng biểu tượng còn phải phù hợp với mục đích, đối tượng và điều kiện áp dụng; không thể chỉ căn cứ vào việc một cá nhân, tổ chức có tham gia hoạt động nhân đạo hay không để xác định quyền sử dụng.
Theo Sổ tay Biểu tượng Chữ thập đỏ của Hội Chữ thập đỏ Việt Nam, các tổ chức quốc tế thuộc Phong trào Chữ thập đỏ và Trăng lưỡi liềm đỏ quốc tế, gồm Ủy ban Chữ thập đỏ quốc tế (ICRC) và Hiệp hội Chữ thập đỏ và Trăng lưỡi liềm đỏ quốc tế, được sử dụng biểu tượng theo quy định của Phong trào. Hội Chữ thập đỏ Việt Nam sử dụng biểu tượng Chữ thập đỏ trong biểu trưng của Hội để thể hiện mối liên hệ với Phong trào quốc tế.
Bà Đỗ Thị Thu Thảo, Chủ tịch Trung ương Hội Chữ thập đỏ Việt Nam cùng ông Nguyễn Minh Nhựt, Chủ tịch Hội Chữ thập đỏ TP. Hồ Chí Minh trao quà tặng các em học sinh có hoàn cảnh đặc biệt.
Trong thời bình, Sổ tay nêu các nhóm sử dụng biểu tượng gồm cán bộ, hội viên, thanh thiếu niên, tình nguyện viên Chữ thập đỏ; phương tiện, cơ sở vật chất của Hội Chữ thập đỏ; nhân viên y tế, cơ sở y tế và phương tiện y tế thuộc các lực lượng vũ trang. Ngoài ra, xe cứu thương và trạm sơ cấp cứu có nhiệm vụ chăm sóc miễn phí cho người bị thương, người bệnh cũng có thể sử dụng biểu tượng khi đáp ứng các điều kiện theo pháp luật Việt Nam và được Hội Chữ thập đỏ Việt Nam cho phép.
Danh sách này cần được hiểu theo đúng phạm vi hướng dẫn của Sổ tay, không phải sự cho phép chung để mọi cá nhân thuộc các nhóm nêu trên tự sử dụng biểu tượng vào bất kỳ mục đích nào.
Không được tùy tiện sử dụng biểu tượng Chữ thập đỏ
Một tình nguyện viên tham gia chương trình do Hội Chữ thập đỏ tổ chức có thể được sử dụng trang phục và dấu hiệu nhận diện phù hợp với hoạt động được giao. Việc sử dụng phải theo sự phân công, hướng dẫn của Hội và các quy định liên quan; tư cách tình nguyện viên không đồng nghĩa với quyền tự thiết kế áo, biển hiệu, tài liệu hoặc phương tiện mang biểu tượng để sử dụng riêng.
Việc sử dụng biểu tượng được quy định cụ thể về chủ thể, mục đích và cách thức thể hiện. Các quốc gia thành viên Công ước Geneva có trách nhiệm xây dựng quy định trong pháp luật quốc gia, đồng thời ngăn ngừa hành vi sử dụng sai hoặc lạm dụng biểu tượng.
Trong lĩnh vực y tế, cần phân biệt những trường hợp được sử dụng biểu tượng theo quy định với việc dùng biểu tượng để nhận diện thương mại hoặc quảng bá dịch vụ. Sổ tay của Hội Chữ thập đỏ Việt Nam nêu nhóm nhân viên y tế, cơ sở y tế và phương tiện y tế thuộc các lực lượng vũ trang trong số những trường hợp được sử dụng biểu tượng trong thời bình. Quy định này không tạo ra quyền sử dụng chung cho mọi bệnh viện, phòng khám, nhà thuốc hoặc đơn vị cung cấp dịch vụ chăm sóc sức khỏe.
Khi xảy ra xung đột vũ trang, việc sử dụng biểu tượng phải tuân thủ Công ước Geneva và các nghị định thư bổ sung có liên quan. Cần phân biệt việc sử dụng nhằm nhận diện mối liên hệ với Phong trào với việc sử dụng nhằm bảo vệ những người, cơ sở và phương tiện thuộc diện được bảo vệ theo luật nhân đạo quốc tế.
Một nhóm thiện nguyện tổ chức trao quà cho người dân vùng khó khăn hay doanh nghiệp hỗ trợ trẻ em nghèo đều có thể mang ý nghĩa xã hội tích cực. Tuy nhiên, nếu tự lấy hình Chữ thập đỏ làm logo, in lên áo, xe, thùng quyên góp hoặc trang mạng xã hội để vận động tiền, người dân có thể nhầm tưởng nhóm đó thuộc Hội Chữ thập đỏ hoặc chương trình do Hội tổ chức.
Việc sử dụng trái phép còn có thể gây nhầm lẫn về tư cách tổ chức, nguồn gốc hoạt động hoặc mối liên hệ với Hội, làm ảnh hưởng đến niềm tin của công chúng đối với biểu tượng được pháp luật bảo hộ.
Nhà tài trợ cũng không phải ngoại lệ. Doanh nghiệp có thể đóng góp kinh phí, hàng hóa, phương tiện hoặc dịch vụ cho chương trình nhân đạo, nhưng việc tài trợ không làm phát sinh quyền tự do sử dụng biểu tượng Chữ thập đỏ.
Trong chương trình do Hội tổ chức, logo của nhà tài trợ và biểu tượng, biểu trưng của Hội đại diện cho những chủ thể khác nhau. Việc bố trí các dấu hiệu này trên phông sân khấu, ấn phẩm hoặc tài liệu truyền thông cần tuân thủ thỏa thuận và quy định liên quan. Không nên đưa biểu tượng Chữ thập đỏ vào logo thương mại của nhà tài trợ hoặc sử dụng biểu tượng như dấu hiệu xác nhận cho sản phẩm, dịch vụ của doanh nghiệp.
Đại diện Hội Chữ thập đỏ Việt Nam cùng đại diện Công ty TNHH Care For Việt Nam Trao hỗ trợ cho Trường Phổ thông Dân tộc bán trú Tiểu học Thu Cúc, xã Thu Cúc, tỉnh Phú Thọ.
Trong các hoạt động gây quỹ và hợp tác với đối tác, việc sử dụng biểu tượng cũng cần được xem xét theo quy định áp dụng. Quan hệ tài trợ, hợp tác hoặc đồng hành với một chương trình nhân đạo không mặc nhiên trao cho đối tác quyền sử dụng biểu tượng độc lập.
Phương tiện, hiện vật tham gia cứu trợ không mặc nhiên được mang biểu tượng
Theo Luật Hoạt động Chữ thập đỏ, biểu tượng được sử dụng khi tiến hành hoạt động Chữ thập đỏ và tại cơ sở, trên phương tiện, hiện vật của Hội. Quy định này không có nghĩa mọi phương tiện hoặc vật dụng tham gia một chương trình cứu trợ đều đương nhiên được quyền mang biểu tượng.
Chẳng hạn, doanh nghiệp cho Hội mượn xe để vận chuyển hàng cứu trợ không đồng nghĩa chiếc xe được tự ý dán biểu tượng. Việc phương tiện được huy động phục vụ hoạt động nhân đạo và việc phương tiện đủ điều kiện sử dụng biểu tượng là hai vấn đề cần được xem xét riêng, căn cứ vào chủ thể sử dụng, mục đích và quy định áp dụng.
Tương tự, túi quà, thùng hàng, áo, mũ, biển hiệu, tài liệu và vật dụng phục vụ chương trình có thể được sử dụng dấu hiệu nhận diện của Hội khi đáp ứng yêu cầu liên quan. Cá nhân, tổ chức bên ngoài không thể tự in biểu tượng lên sản phẩm của mình rồi mặc nhiên cho rằng việc đưa sản phẩm vào chương trình đã khiến cách sử dụng đó trở nên hợp lệ.
Đằng sau những quy định cụ thể là nguyên tắc quan trọng: biểu tượng phải giúp công chúng nhận biết đúng, không tạo ra sự nhầm lẫn về chủ thể và hoạt động. Trong xung đột vũ trang, yêu cầu này đặc biệt quan trọng đối với an toàn của những người và cơ sở được bảo vệ. Biểu tượng sử dụng với mục đích bảo vệ phải nổi bật, dễ nhận biết và đáp ứng các yêu cầu riêng; trong khi việc sử dụng để nhận diện Hội quốc gia phải tránh gây nhầm lẫn với biểu tượng bảo vệ.
Sử dụng đúng để bảo vệ giá trị biểu tượng nhân đạo
Khi xem xét một trường hợp sử dụng biểu tượng Chữ thập đỏ, cần đặt ra những câu hỏi: Ai đang sử dụng? Đang thực hiện hoạt động gì? Với tư cách nào, trong hoàn cảnh nào và nhằm mục đích gì?
Cán bộ, hội viên, thanh thiếu niên, tình nguyện viên Chữ thập đỏ; cơ sở, phương tiện, hiện vật phục vụ hoạt động Chữ thập đỏ; cùng một số lực lượng, nhân viên và cơ sở y tế thuộc phạm vi được quy định là những trường hợp cần được xem xét theo pháp luật và hướng dẫn liên quan. Việc xác định quyền sử dụng không chỉ dựa vào tên gọi hoặc tư cách của người sử dụng mà còn phải căn cứ vào mục đích, hoàn cảnh và điều kiện cụ thể.
Ngược lại, làm việc trong ngành y tế, tham gia thiện nguyện, hỗ trợ chương trình của Hội hay đóng góp tài chính cho hoạt động nhân đạo không phải căn cứ để cá nhân, tổ chức tự cho mình quyền sử dụng biểu tượng.
Tôn trọng biểu tượng Chữ thập đỏ không chỉ là sử dụng đúng một hình ảnh. Đó còn là cách bảo vệ ranh giới giữa hoạt động Chữ thập đỏ và các hoạt động khác, giúp người dân nhận biết đúng tổ chức, đúng chủ thể và đúng hoạt động, qua đó giữ gìn giá trị của một biểu tượng nhân đạo được pháp luật bảo hộ.
PV
