AI chẩn đoán sai bệnh, ai chịu trách nhiệm?

Từ một tình huống giả định... 

Một bác sĩ sử dụng ống nội soi thế hệ mới để kiểm tra dạ dày cho người bệnh. Hình ảnh hiển thị một vết loét đỏ rực khiến bác sĩ chẩn đoán ung thư dạ dày và chỉ định phác đồ hóa trị nặng nề. Tuy nhiên, những xét nghiệm chuyên sâu sau đó cho thấy hình ảnh bất thường chỉ là sự cố quang học do lỗi của nhà sản xuất thiết bị.

Đây là tình huống giả định được PGS.TS.NGƯT Nguyễn Thị Quế Anh, Trường Đại học Luật, Đại học Quốc gia Hà Nội, đưa ra khi phân tích những thách thức pháp lý trong ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) vào hoạt động khám chữa bệnh.

Vấn đề đặt ra là khi người bệnh chịu thiệt hại từ một quyết định có sự tham gia của AI, ai sẽ là người chịu trách nhiệm cuối cùng? 

Xác định chủ thể chịu trách nhiệm pháp lý thế nào?

Tại tọa đàm "Thực hành trí tuệ nhân tạo có trách nhiệm trong lĩnh vực y tế: Khung quản trị, chuẩn mực đạo đức và thực tiễn lâm sàng" do Trường Đại học Luật Đại học Quốc gia Hà Nội diễn ra ngày 11/11 trong khuôn khổ Dự án "Thúc đẩy trí tuệ nhân tạo có trong trách nhiệm nhằm đóng góp cho sự phát triển bền vững và bao trùm của Việt Nam" trên cơ sở hợp tác nghiên cứu với Chương trình Aus4Innovation của Australia , PGS.TS.NGƯT Nguyễn Thị Quế Anh cho biết, AI đang tạo ra những thay đổi căn bản trong mối quan hệ khám chữa bệnh.

Theo PGS.TS.NGƯT Nguyễn Thị Quế Anh, khi xảy ra sai sót, việc xem xét trách nhiệm có thể liên quan đến nhiều chủ thể, bao gồm nhà phát triển thuật toán, nhà cung cấp công nghệ, các đơn vị triển khai như cơ sở y tế, bác sĩ trực tiếp sử dụng AI và cả người bệnh với vai trò cung cấp thông tin, dữ liệu phục vụ quá trình khám chữa bệnh. 

Đặc biệt, PGS.TS.NGƯT Nguyễn Thị Quế Anh nhấn mạnh: "Tại thời điểm hiện tại, không thể xác định trí tuệ nhân tạo là chủ thể chịu trách nhiệm pháp lý".

Điều này đặt ra yêu cầu phải làm rõ trách nhiệm của những chủ thể đứng sau hệ thống AI, thay vì coi sai sót đơn thuần là lỗi của công nghệ.

Không để người bệnh chịu thiệt vì khoảng trống trách nhiệm

Từ nghiên cứu kinh nghiệm quốc tế, nhóm nghiên cứu của PGS.TS.NGƯT Nguyễn Thị Quế Anh đề xuất xem xét mô hình đồng trách nhiệm.

"Với mô hình này, bên đi kiện có thể kiện một trong số các chủ thể trong hệ thống. Sau khi một chủ thể đã bồi thường thiệt hại, các bên sẽ xác định trách nhiệm nội bộ, xem lỗi ở khâu nào để thực hiện bồi hoàn", PGS.TS.NGƯT Nguyễn Thị Quế Anh phân tích.

Cách tiếp cận này hướng tới việc hạn chế tình trạng người bị thiệt hại phải tự xác định chính xác sai sót bắt nguồn từ thuật toán, dữ liệu hay quá trình sử dụng AI trước khi yêu cầu giải quyết trách nhiệm. Tuy nhiên, đây là mô hình được đưa ra để nghiên cứu, tham khảo và kiến nghị, không đồng nghĩa với việc mọi trường hợp sai sót do AI trong y tế hiện nay đều mặc nhiên được giải quyết theo cơ chế này.

“Thay vì chỉ tìm lỗi cá nhân như trước, tư duy mới chuyển dịch sang trọng tâm là nghĩa vụ khắc phục thiệt hại, trong đó ai là người có khả năng hoặc hưởng lợi từ hệ thống thì người đó phải gánh vác nghĩa vụ khắc phục và bồi thường thiệt hại”, GS.TS.NGƯT Nguyễn Thị Quế Anh nhấn mạnh.

Theo hướng tiếp cận được đề xuất, những chủ thể có khả năng khắc phục thiệt hại hoặc hưởng lợi từ hệ thống AI cần được xem xét về nghĩa vụ khắc phục và bồi thường, thay vì để trách nhiệm bị phân tán trong một hệ thống có quá nhiều bên tham gia.

Bên cạnh cơ chế trách nhiệm, chuyên gia cũng đề xuất thể chế hóa các tiêu chuẩn an toàn ngay từ khâu thiết kế, quy chuẩn hóa cơ chế kiểm soát của con người trong quy trình y tế và thực hiện giám sát thuật toán định kỳ.

Khi AI ngày càng tham gia sâu vào hoạt động khám chữa bệnh, câu hỏi không chỉ là công nghệ có thể hỗ trợ bác sĩ đến đâu, mà còn là ai sẽ đứng ra chịu trách nhiệm khi sai sót xảy ra. Việc xây dựng cơ chế phân định trách nhiệm rõ ràng vì thế trở thành yêu cầu quan trọng để công nghệ phục vụ người bệnh mà không tạo thêm những rủi ro pháp lý khó giải quyết.