Homo erectus là một trong những tổ tiên xa xưa của loài người, các nghiên cứu mới cho thấy loài người cổ đại này không chỉ di chuyển trên những quãng đường dài mà còn có thể sinh sống trong các khu rừng mưa nhiệt đới rậm rạp cho đến cách đây khoảng 184.000 năm.

Cảnh quan karst xung quanh lối vào nơi các nhà khảo cổ tìm thấy 8 chiếc răng của người Homo erectus. (Ảnh: Wang Wei/SU)
Phát hiện này đặc biệt đáng chú ý bởi trước đây, các nhà khoa học thường cho rằng khả năng thích nghi với những khu rừng mưa nhiệt đới khắc nghiệt là đặc điểm nổi bật của Homo sapiens, loài người hiện đại. Việc Homo erectus cũng có thể tồn tại trong môi trường như vậy cho thấy loài này có năng lực thích nghi cao hơn nhiều so với nhận định trước đây.
Homo erectus là loài người cổ đại đầu tiên được biết đến đã rời châu Phi và mở rộng phạm vi sinh sống sang nhiều châu lục. Loài này tồn tại gần 2 triệu năm trước khi biến mất, lâu hơn đáng kể so với lịch sử tồn tại của Homo sapiens. Những bằng chứng mới đang giúp các nhà nghiên cứu nhìn nhận lại khả năng sinh tồn và mức độ linh hoạt trong hành vi của Homo erectus.
"Dù ngày càng có nhiều bằng chứng cho thấy Homo sapiens đã thích nghi với các khu rừng mưa nhiệt đới trên khắp thế giới từ khoảng 100.000 đến 13.000 năm trước, đây là bằng chứng trực tiếp rõ ràng đầu tiên về một loài người tiền sử khác từng sinh sống trong những môi trường này", Patrick Roberts, giáo sư tại Viện Nhân chủng học Địa chất Max Planck (Đức), cho biết. Ông là đồng tác giả của một trong 2 nghiên cứu được công bố trên tạp chí Nature.
Sống trong rừng mưa và di chuyển hàng trăm kilomet
Nhóm nghiên cứu gồm các nhà khoa học Australia, Trung Quốc và châu Âu đã phân tích 9 chiếc răng người cổ đại cùng hóa thạch động vật được khai quật tại hai hang động cách nhau khoảng 15 km ở tỉnh Quảng Tây, miền nam Trung Quốc.
Hai hang động nằm trong vùng địa hình karst đá vôi đặc trưng của khu vực, với những ngọn đồi đá dựng đứng, thung lũng bằng phẳng và nhiều hố sụt.
Bằng cách phân tích các đặc điểm hình thái trên răng, các nhà khoa học xác định 8 trong số 9 chiếc răng thuộc về Homo erectus. Nhóm nghiên cứu cũng thu thập được dữ liệu phân tử từ men răng của 4 mẫu vật. Những dữ liệu này cho thấy mối liên hệ với các protein từng được phát hiện trong răng Homo erectus ở Trung Quốc trong một nghiên cứu được công bố hồi đầu năm nay.
Việc thu thập thông tin phân tử từ hóa thạch có ý nghĩa quan trọng bởi nguồn vật liệu di truyền của Homo erectus hiện vẫn rất hạn chế, khiến loài người cổ đại này còn nhiều bí ẩn chưa được giải đáp.
Để xác định niên đại các hóa thạch, nhóm nghiên cứu sử dụng 5 phương pháp định tuổi khác nhau, áp dụng cho răng, trầm tích hang động và những cấu trúc khoáng chất xung quanh. Kết quả cho thấy Homo erectus từng sinh sống tại khu vực ngày nay là miền nam Trung Quốc trong khoảng 324.000-184.000 năm trước.
Mốc thời gian này muộn hơn nhiều so với dự đoán trước đây về thời điểm Homo erectus biến mất khỏi khu vực, cũng như phần lớn những nơi khác trên thế giới. Trước đó, hóa thạch Homo erectus trẻ nhất được biết đến được tìm thấy ở Indonesia, có niên đại khoảng 108.000 năm.
Không chỉ xác định thời điểm tồn tại, các nhà khoa học còn tìm hiểu phạm vi di chuyển của loài người cổ đại này bằng cách phân tích các đồng vị hóa học trong răng. Cụ thể, họ kiểm tra hàm lượng stronti trong men răng – nguyên tố phản ánh đặc điểm địa chất của môi trường nơi cá thể sinh sống trong thời kỳ răng hình thành.
Kết quả cho thấy một số cá thể Homo erectus có thể đã trải qua thời thơ ấu tại những khu vực khác nhau trong vùng karst có rừng bao phủ. Phạm vi di chuyển của chúng có thể lên tới 250 km, một khoảng cách đáng kể đối với người tiền sử.
"Đây là phát hiện đặc biệt thú vị vì nó xác nhận sự hiện diện của Homo erectus tại một địa điểm mà chúng ta không ngờ tới, vào thời điểm mà trước đây chưa từng nghĩ loài này còn tồn tại ở đó", Kira Westaway, giáo sư địa chất tại Đại học Macquarie ở Sydney, Australia, đồng tác giả chính của nghiên cứu, nhận định.
Theo bà, phát hiện này có ý nghĩa lớn đối với việc xác định niên đại tồn tại của Homo erectus, đồng thời giúp các nhà khoa học tìm hiểu nguyên nhân khiến loài người cổ đại này cuối cùng tuyệt chủng.
Các hóa thạch được tìm thấy ở đảo Java, Indonesia, từng cho thấy Homo erectus sinh sống trong môi trường rừng thưa cách đây khoảng 108.000 năm. Điều này khiến các nhà khoa học đặt câu hỏi liệu sự mở rộng của những khu rừng rậm vào thời điểm đó có góp phần khiến loài này biến mất hay không.
Chiếc răng chưa xác định được chủ nhân
Trong số 9 chiếc răng được tìm thấy, các nhà khoa học chưa thể xác định nguồn gốc của chiếc thứ 9. Hình dạng của nó khác với răng Homo erectus, Homo sapiens và cả người Neanderthal – loài người cổ đại đã biến mất khoảng 40.000 năm trước và không được cho là từng sinh sống ở Đông Á.

9 chiếc răng người được tìm thấy. (Ảnh: Kira Westaway/MU)
Chiếc răng này cũng không mang dấu hiệu phân tử giống với những protein được phát hiện trong các mẫu răng xác định thuộc về Homo erectus.
Ryan McRae, nhà cổ nhân học tại Bảo tàng Lịch sử Tự nhiên Quốc gia Smithsonian ở Washington, cho rằng chiếc răng có thể thuộc về người Denisovan, một nhóm người cổ đại còn được nhắc đến với tên gọi Homo longi, hoặc là kết quả lai giữa người Denisovan và Homo erectus.
Một trong hai nghiên cứu đăng trên Nature cũng đề cập đến khả năng này. Các nhà khoa học nhận thấy hai dòng người cổ đại nói trên từng sinh sống trong cùng một khu vực vào khoảng thời gian tương tự, tạo nên sự trùng lặp đáng chú ý.
Đầu năm 2026, một nghiên cứu khác đã phân tích protein cổ đại từ 6 chiếc răng Homo erectus khai quật tại Trung Quốc. Đây là lần đầu tiên các nhà khoa học tìm thấy bằng chứng phân tử cho thấy mối liên hệ giữa Homo erectus và những dòng người xuất hiện sau này, trong đó có Homo longi.
McRae cho biết chiếc răng chưa xác định có thể thuộc về người Denisovan hoặc một cá thể lai, thay vì Homo erectus. Ông nhấn mạnh rằng các nhà nghiên cứu chưa đưa ra kết luận chắc chắn, dù khả năng này đã được đề cập.
Homo erectus được xem là một trong những loài người cổ đại đầu tiên có tỷ lệ cơ thể tương tự Homo sapiens. Chúng có vóc dáng cao lớn, đi bằng hai chân, khuôn mặt rộng, phần xương lông mày nhô ra và không có cằm rõ rệt.
Hóa thạch Homo erectus đã được tìm thấy tại châu Phi, châu Á và châu Âu, với khoảng thời gian tồn tại kéo dài hơn 1,5 triệu năm. Theo Bảo tàng Lịch sử Tự nhiên London, đây là loài có thời gian tồn tại lâu nhất trong số những họ hàng đã biết của con người, vượt xa khoảng 400.000 năm lịch sử của Homo sapiens.