Giao mùa mang đến sự thay đổi về nhiệt độ và độ ẩm, khiến cơ thể dễ xuất hiện các triệu chứng như mệt mỏi, đau cơ bắp và rối loạn tiêu hóa. ThS.BS. Lương y Nguyễn Đình Thục - Phó Viện trưởng Viện Đông y Việt Nam cho biết, đây là lúc cần tuân thủ các nguyên tắc dưỡng sinh để cơ thể thích nghi với sự thay đổi của thời tiết.
ThS.BS. Lương y Nguyễn Đình Thục - Phó Viện trưởng Viện Đông y Việt Nam.
1. Vì sao giao mùa dễ khiến cơ thể ‘mất cân bằng’?
Đặc điểm của thời tiết giao mùa là nhiệt độ, độ ẩm và sự chênh lệch giữa sáng - tối thay đổi, lúc nóng lúc lạnh. Những biến đổi thất thường này khiến cơ thể không kịp thích nghi, dẫn đến mất cân bằng âm dương và sinh bệnh.
ThS. BS. Lương y Nguyễn Đình Thục cho biết: "Thiên nhân tương ứng" - cơ thể có mối liên hệ với môi trường tự nhiên. Lúc này chính khí cần đủ để cơ thể thích nghi với sự thay đổi của ngoại cảnh. Chính khí là khả năng tự bảo vệ và thích nghi của cơ thể được tạo nên từ nền tảng thể chất (tiên thiên và hậu thiên), dinh dưỡng, hô hấp và hoạt động điều hòa của các tạng phủ. Khi chính khí sung mãn, đầy đủ, cơ thể khỏe mạnh, ít mắc bệnh và hồi phục tốt hơn khi thời tiết thay đổi hoặc sau khi ốm. Khi chính khí suy yếu, cơ thể dễ bị các tác nhân gây bệnh (lục tà) xâm nhập, đặc biệt trong thời điểm giao mùa.
Tà khí là các yếu tố gây bệnh hoặc các tác nhân có hại xâm nhập vào cơ thể, làm rối loạn sự cân bằng âm dương, khí huyết và chức năng tạng phủ, từ đó gây ra bệnh tật.
Theo Hoàng Đế Nội Kinh, có câu: "Chính khí tồn nội, tà bất khả can": Khi chính khí trong cơ thể đầy đủ thì các tác nhân gây bệnh (tà khí) khó xâm nhập và gây bệnh. Vào thời điểm giao mùa, những nhóm người dễ bị ảnh hưởng bởi khí hậu chuyển giao là trẻ em, người cao tuổi, người có bệnh mạn tính, người thể trạng yếu do chính khí không được sung mãn lại gặp yếu tố gây bệnh mạnh nên cơ thể dễ nhiễm và phát bệnh.
Tập thể dục dưỡng sinh giúp khí huyết lưu thông, nâng cao sức khỏe. Ảnh: AI.
2. Một số nguyên tắc dưỡng sinh lúc giao mùa
2.1. Thuận theo thời tiết
ThS. BS. Lương y Nguyễn Đình Thục cho biết, thời điểm giao mùa, khí hậu trong ngày thay đổi thất thường và nhanh chóng, vì vậy cần biết cách điều chỉnh quần áo mặc theo nhiệt độ, tránh để cơ thể bị lạnh đột ngột hoặc quá nóng; không nên chủ quan khi thời tiết thay đổi; cần giữ ấm những vùng dễ bị ảnh hưởng khi trời lạnh như cổ, ngực, bàn chân, bàn tay, nhưng cũng tránh mặc quá kín gây bí bách khi nhiệt độ tăng; hạn chế thay đổi nhiệt độ đột ngột, chẳng hạn từ phòng điều hòa lạnh ra ngoài trời nóng, dễ bị sốc nhiệt.
Dưỡng sinh lúc giao mùa, trong ăn uống không phải là bồi bổ thật nhiều là tốt, mà quan trọng là điều chỉnh sinh hoạt phù hợp với thời tiết, duy trì trạng thái cân bằng của cơ thể.
2.2. Ăn uống điều độ, chú trọng dưỡng tỳ vị
Giao mùa cần chú trọng việc ăn uống đúng giờ, không bỏ bữa, ưu tiên thức ăn chín, ấm, dễ tiêu hóa. Tăng cường rau xanh, trái cây phù hợp và uống đủ nước; đồng thời, hạn chế đồ ăn, thức uống quá cay, nóng, thực phẩm nhiều dầu mỡ, rượu bia, đồ ăn quá lạnh, đặc biệt khi hệ tiêu hóa nhạy cảm.
Bạn không nên tự ý dùng quá nhiều thuốc bổ, rượu thuốc hoặc các món "đại bổ". Một số món ăn dưỡng sinh phù hợp với thời điểm này như cháo bách hợp hạt sen, lê chưng táo đỏ, kỷ tử, cháo gà hạt sen...
2.3. Ngủ nghỉ đúng giờ để dưỡng thần
Đông y coi trọng việc "tâm thần" được điều dưỡng. Thời điểm giao mùa cần duy trì giờ ngủ và thức tương đối ổn định, hạn chế thức khuya, tránh sử dụng điện thoại, máy tính quá lâu trước khi ngủ; có thể kết hợp ngâm chân nước ấm, xoa bóp nhẹ nhàng, thở chậm, thở sâu, thư giãn trước khi ngủ.
2.4. Vận động vừa sức, tránh tập luyện quá mức
Duy trì vận động đều đặn giúp khí huyết lưu thông; nên lựa chọn các hình thức vận động phù hợp như đi bộ, tập thể dục dưỡng sinh, thái cực quyền, các bài tập kéo giãn nhẹ; không tập quá sức khi cơ thể đang mệt hoặc thời tiết quá nóng/lạnh, tránh tập ngoài trời vào thời điểm thời tiết khắc nghiệt.
2.5. Chú trọng dưỡng phế khi giao mùa Thu - Đông
Theo Đông y, phế liên quan đến hô hấp, chủ về bì mao (lông, da) và dễ bị ảnh hưởng bởi ngoại tà. Mùa thu có đặc điểm "táo" (hanh khô), dễ gây khô nên cần chú trọng dưỡng âm, nhuận phế (làm ẩm đường hô hấp), sinh tân (giúp cơ thể tạo thêm tân dịch); nên ăn các thực phẩm có tính chất thanh nhuận như lê, bách hợp, ngân nhĩ, mè đen… với lượng phù hợp; giữ ẩm không khí nếu môi trường quá khô, tránh khói thuốc, bụi và các yếu tố kích thích đường hô hấp.
2.6. Giữ tâm trạng ổn định - dưỡng tâm thần
Giao mùa không chỉ tác động đến cơ thể mà còn có thể ảnh hưởng đến giấc ngủ và cảm xúc; hạn chế căng thẳng, lo âu kéo dài; duy trì hoạt động thư giãn, giao tiếp xã hội và sở thích cá nhân. Có thể áp dụng thiền, hít thở sâu, dưỡng sinh ở mức phù hợp.
Không nên tự ý dùng thuốc, vị thuốc hoặc trà thảo dược chỉ vì thấy cơ thể mệt mỏi khi giao mùa. Không phải cơ địa nào cũng phù hợp với cùng một loại trà thảo dược. Việc lựa chọn vị thuốc trong Đông y cần căn cứ thể trạng và chứng bệnh. Người cao tuổi, trẻ em, phụ nữ mang thai hoặc người đang dùng thuốc điều trị bệnh mạn tính càng cần thận trọng. Khi xuất hiện triệu chứng bất thường hoặc kéo dài, cần đi khám thay vì chỉ áp dụng các biện pháp dưỡng sinh.
Năm điều nên làm khi giao mùa
- Ngủ đúng giờ, đủ giấc.
- Ăn uống điều độ, ưu tiên thực phẩm tươi và dễ tiêu.
- Vận động vừa sức mỗi ngày.
- Điều chỉnh quần áo phù hợp theo thời tiết.
- Giữ tinh thần thư thái, tránh căng thẳng kéo dài.
Năm điều nên tránh
- Thường xuyên thức khuya.
- Ăn uống thất thường.
- Lạm dụng rượu bia, đồ cay nóng.
- Tập luyện quá sức, quá lâu.
- Tự ý dùng thuốc bổ, thuốc đông y hoặc trà thảo dược kéo dài.
Tóm lại, dưỡng sinh lúc giao mùa không phải là những phương pháp cầu kỳ mà bắt đầu từ việc ăn, ngủ, vận động và điều chỉnh sinh hoạt phù hợp với thời tiết. Duy trì sự cân bằng giữa cơ thể và môi trường là nền tảng để bảo vệ chính khí và nâng cao sức khỏe.
Xem thêm bài đang được quan tâm:
