Tuổi tác luôn được biết đến như là một yếu tố ảnh hưởng đến suy giảm nhận thức ở người lớn tuổi, tuy nhiên sa sút trí tuệ không chỉ đơn thuần là một phần của quá trình lão hóa mà còn liên quan đến nhiều bệnh lý.
Một số nghiên cứu gần đây đã chỉ ra mối quan hệ giữa sự phát triển suy giảm nhận thức, sa sút trí tuệ với lối sống và các yếu tố nguy cơ liên quan. Một số bệnh lý có liên quan đến nguy cơ phát triển chứng sa sút trí tuệ, bao gồm: tăng huyết áp, tiểu đường, tăng cholesterol máu, béo phì và trầm cảm,….
Ngoài ra, các yếu tố như: lười hoạt động thể chất, hút thuốc lá, chế độ ăn uống không lành mạnh, sử dụng rượu bia quá mức… cũng liên quan đến sa sút trí tuệ.
Ngoài việc dùng thuốc theo chỉ định của bác sĩ thì việc tập luyện là rất cần thiết ở bệnh nhân sa sút trí tuệ.
Các khuyến cáo cho thấy người bệnh sa sút trí tuệ cũng cần vận động thường xuyên, việc vận động này còn có tác dụng ngăn ngừa tiến triển của bệnh.
Nếu luyện tập thường xuyên và ở mức độ vừa phải để phòng ngừa suy giảm nhận thức và sa sút trí tuệ ở người lớn tuổi.
Các nghiên cứu đã chỉ ra, người duy trì hoạt động ở mức năng động trở lên ít có nguy cơ mắc sa sút trí tuệ hơn so với những người lười vận động.
1. Nên luyện tập môn thể thao nào?
Các loại hình hoạt động thể lực có thể thực hiện cho người lớn trên 65 tuổi để duy trì lối sống hoạt động như sau:
• Hoạt động giải trí và thư giãn: đi bộ, đạp xe, khiêu vũ, tập dưỡng sinh, yoga,…
• Hoạt động nghề nghiệp: nếu người bệnh vẫn đang làm việc.
• Làm việc nhà: dọn dẹp, lau dọn, rửa bát, giặt đồ, cắt cỏ, làm vườn,…
• Hoạt động thể thao: cầu lông, bóng bàn, tennis, bơi lội,…
2. Tập luyện thời gian bao lâu?
Người bệnh sa sút trí tuệ có thể dành thời gian tập nên đạt 150 phút/ tuần với cường độ trung bình hoặc 75 phút/ tuần với cường độ cao.
Sa sút trí tuệ đã trở thành một vấn đề sức khỏe cộng đồng được quan tâm nhiều trên toàn cầu.
• Cường độ tập trung bình và cao đối với mỗi người sẽ khác nhau. Để xác định chính xác khả năng tập luyện, người bệnh phải được đánh giá toàn diện bằng các bài test trong các phòng hướng dẫn chuyên sâu. Hoặc đơn giản hơn, tham khảo ý kiến từ bác sĩ để được ước lượng khả năng tập luyện trên mỗi người.
• Nếu khó khăn khi bắt đầu, có thể thực hiện từng đợt tập 10 phút, tích lũy 30 phút/ ngày cũng đem lại hiệu quả tương đương với tập luyện liên tục.
• Giai đoạn khởi động: làm ấm người bằng các động tác nhẹ nhàng trong 5-10 phút.
• Bài tập chính: thực hiện trong khoảng 10-30 phút.
• Bài tập kéo dãn: thực hiện sau các bài tập chính giúp các khớp xương và dây chằng co dãn tốt hơn.
• Giai đoạn hạ nhiệt: vận động nhẹ để giảm nhiệt độ cơ thể từ từ, quay về trạng thái ban đầu.
3. 6 lưu ý khi tập luyện cho bệnh nhân sa sút trí tuệ
- Người lớn tuổi khi bắt đầu tập luyện, cần được kiểm tra, đánh giá các nguy cơ có thể xảy ra trong lúc tập luyện như: chấn thương, nguy cơ tim mạch, đột quỵ,…
- Kiểm tra môi trường tập luyện, sàn nhà, nhiệt độ, thông gió,… Người bệnh sa sút trí tuệ có thể khó khăn trong việc nhận biết những môi trường bất lợi, do đó cần được người thân giám sát trong lúc tập luyện.
- Bên cạnh những hình thức luyện tập được đề cập phía trên, khuyến khích thực hiện các bài tập cơ để tăng cường khối cơ, gia tăng sự vững chắc của các khớp xương. Nên tập 2-3 lần/ tuần cho các nhóm cơ chính như: cơ cánh tay, cơ đùi, cơ vai, cơ lưng, cơ bụng.
- Các bộ môn như yoga, taichi, dưỡng sinh, thái cực quyền,… sẽ giúp người lớn tuổi cải thiện trạng thái thăng bằng của cơ thể, dự phòng trường hợp té ngã.
- Ở giai đoạn sớm và giai đoạn giữa của bệnh, khuyến khích người bệnh hoạt động, đi lại, duy trì làm việc nhà, tập một bộ môn như yoga, khí công, đạp xe, bơi lội,…
Các bộ môn dưỡng sinh, thái cực quyền,… sẽ giúp người lớn tuổi cải thiện trạng thái thăng bằng của cơ thể.
- Ở giai đoạn muộn, một số người bệnh sa sút trí tuệ có thể gặp khó khăn trong việc di chuyển hoặc không muốn hoạt động nhiều. Vì vậy, nên áp dụng một số bài tập vận động tại giường, nhờ sự hỗ trợ của người thân trong việc di chuyển, duy trì thói quen đi lại để đảm bảo chức năng vận động của cơ thể.
4. Thực phẩm khuyên dùng cho bệnh nhân sa sút trí tuệ
Bên cạnh dùng thuốc đúng chỉ định, tập luyện khoa học thì người bệnh sa sút trí tuệ còn cần chú ý đến dinh dưỡng.
Thực phẩm khuyên dùng cho bệnh nhân sa sút trí tuệ tránh thừa cân béo phì hoặc tình trạng thiếu hụt các vitamin và dưỡng chất cần thiết như vitamin nhóm B, vitamin E,…
Cụ thể, cần tăng cường và ăn phong phú trái cây, rau, các loại đậu (ví dụ: đậu lăng, đậu xanh, đậu lạc,…), các loại hạt (hạt ốc chó, hạnh nhân, mắc ca,…) và ngũ cốc nguyên hạt (hạt ngô, kê, yến mạch, gạo lứt,…).
Trong rau và trái cây có chứa nhiều chất xơ và hàm lượng chất chống oxy hóa cao. Quá trình oxy hóa sản sinh ra các gốc tự do có hại, các chất chống oxy hóa như vitamin A, vitamin E, omega-3 và selen có nhiều trong các loại quả mọng (dâu tây, cherry, việt quất, cà chua,…), các loại hạt, dầu oliu,… sẽ giúp chống lại tác hại của các gốc tự do lên các tế bào thần kinh.
• Sử dụng tối thiểu 400g trái cây và rau quả mỗi ngày. Lưu ý: khoai tây, khoai lang, sắn và các loại củ chứa tinh bột khác không được xếp vào loại rau quả.
• Ưu tiên lựa chọn cá, thịt gia cầm so với thịt đỏ. Chất béo trong cá chứa rất nhiều omega-3 như DHA và EPA, là một chất giúp phòng chống quá trình oxy hóa. Trong thịt đỏ, thịt động vật nhai lại (bò, dê, cừu,…) có chứa hàm lượng chất béo chuyển hóa (một loại chất béo có hại) lớn hơn so với thịt trắng.
