TS Angela Pratt, Trưởng đại diện Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) tại Việt Nam cho biết, bệnh không lây nhiễm như tim mạch, đái tháo đường, ung thư đang là nguyên nhân hàng đầu gây tử vong tại Việt Nam. Đáng lưu ý, nhiều bệnh không lây nhiễm tiến triển trong thời gian dài mà không gây triệu chứng rõ rệt. Các rối loạn chuyển hóa và tổn thương cơ quan có thể âm thầm tích tụ, đến khi người bệnh đi khám thì bệnh đã xuất hiện biến chứng. Đây cũng là nguyên nhân khiến bệnh không lây nhiễm không chỉ ảnh hưởng đến sức khỏe mà còn làm giảm nhiều năm sống khỏe mạnh, đặc biệt ở người trong độ tuổi lao động.
- 1. Vòng eo tăng nhanh dù cân nặng ít thay đổi cảnh báo nguy cơ mắc bệnh không lây nhiễm
- 2. Mất sức, hụt hơi khi vận động nhẹ
- 3. Mệt mỏi kéo dài dù ngủ đủ giấc
- 4. Suy giảm tập trung và trí nhớ chớp nhoáng
- 5. Thay đổi thói quen đại tiện kéo dài cần được lưu ý
- 6. Làn da sẫm màu bất thường, vết thương lâu lành
Vì vậy, việc nhận diện nguy cơ và khuyến khích người bệnh chủ động theo dõi sức khỏe có ý nghĩa quan trọng trong giảm gánh nặng bệnh tật và tử vong. Từ những thay đổi tưởng như nhỏ trong sinh hoạt và thể trạng hằng ngày, cơ thể có thể phát đi những tín hiệu cảnh báo sớm.
Dưới đây là một số dấu hiệu cảnh báo cần lưu ý:
1. Vòng eo tăng nhanh dù cân nặng ít thay đổi cảnh báo nguy cơ mắc bệnh không lây nhiễm
Tích mỡ vùng bụng là dấu hiệu cảnh báo tình trạng dư thừa mỡ nội tạng bao bọc xung quanh gan, tụy và ruột. Mỡ nội tạng hoạt động như một cơ quan nội tiết bất thường, giải phóng axit béo tự do và các yếu tố gây viêm vào hệ tuần hoàn.
Hiện tượng này làm suy giảm tính nhạy cảm của thụ thể insulin, thúc đẩy quá trình kháng insulin mạn tính, rối loạn mỡ máu và xơ vữa động mạch. Nam giới nên duy trì vòng eo dưới 90 cm và nữ giới dưới 80 cm để giảm nguy cơ béo bụng, rối loạn chuyển hóa và bệnh tim mạch.
Đo huyết áp định kỳ là cách đơn giản giúp phát hiện sớm tăng huyết áp - một trong những yếu tố nguy cơ quan trọng của bệnh tim mạch.
2. Mất sức, hụt hơi khi vận động nhẹ
Các dấu hiệu như thở dốc, hụt hơi hoặc tức nhẹ lồng ngực khi leo cầu thang, đi bộ một quãng ngắn... có thể bị bỏ qua, vì cho rằng cơ thể ít vận động hoặc do tuổi tác. Khi những biểu hiện này mới xuất hiện, kéo dài hoặc tăng dần, cần lưu ý vì có thể liên quan đến bệnh lý tim mạch hoặc tăng huyết áp.
Ở người khỏe mạnh, hệ tuần hoàn có khả năng điều chỉnh nhịp tim và lượng máu bơm ra để đáp ứng nhu cầu oxy khi vận động. Khi chức năng tim suy giảm hoặc huyết áp tăng kéo dài, áp lực trong tim và hệ tuần hoàn có thể gia tăng, dẫn đến khó thở khi gắng sức.
Tăng huyết áp được xác định khi huyết áp tâm thu từ 140 mmHg trở lên và/hoặc huyết áp tâm trương từ 90 mmHg trở lên. Việc chủ quan với dấu hiệu này có thể khiến các dấu hiệu sớm của bệnh tim mạch không được phát hiện và đánh giá kịp thời.
Cân nặng tăng dần, đặc biệt khi đi kèm gia tăng vòng eo, có thể là tín hiệu cảnh báo nguy cơ rối loạn chuyển hóa và bệnh không lây nhiễm.
3. Mệt mỏi kéo dài dù ngủ đủ giấc
Thường xuyên mệt mỏi, uể oải dù đã ngủ đủ 7-8 giờ có thể liên quan đến nhiều nguyên nhân, trong đó có rối loạn chuyển hóa như đái tháo đường. Khi cơ thể kháng insulin, khả năng sử dụng glucose của tế bào bị suy giảm, đồng thời đường huyết có thể tăng cao. Tuy nhiên, mệt mỏi không phải là triệu chứng đặc hiệu của đái tháo đường và có thể xuất hiện trong nhiều tình trạng sức khỏe khác.
Khác với tình trạng mệt mỏi thông thường có thể cải thiện sau nghỉ ngơi, mệt mỏi kéo dài không rõ nguyên nhân cần được lưu ý, đặc biệt khi đi kèm khát nhiều, tiểu nhiều, sụt cân không chủ ý hoặc các biểu hiện bất thường khác. Đây là những triệu chứng có thể gặp khi đường huyết tăng cao và cần được đánh giá bằng thăm khám, xét nghiệm phù hợp thay vì chỉ dựa vào triệu chứng.
Các bệnh lý về gan, thận cũng có thể gây mệt mỏi do ảnh hưởng đến chuyển hóa, cân bằng nội môi hoặc quá trình đào thải các chất của cơ thể. Vì vậy, nếu tình trạng mệt mỏi kéo dài hoặc tái diễn thường xuyên, người bệnh nên đi khám để tìm nguyên nhân và thực hiện các xét nghiệm cần thiết theo chỉ định.
Theo TS.BS Nguyễn Quang Bảy, Trưởng khoa Nội tiết - Đái tháo đường, Bệnh viện Bạch Mai, đái tháo đường đang là một vấn đề sức khỏe đáng lưu ý tại Việt Nam. Người bệnh có thể xuất hiện các biến chứng ở tim mạch, thận, mắt, thần kinh và nhiều cơ quan khác, đặc biệt khi đường huyết không được kiểm soát tốt.
Kiểm tra đường huyết giúp phát hiện những bất thường có thể chưa gây triệu chứng, từ đó có hướng đánh giá và can thiệp phù hợp.
4. Suy giảm tập trung và trí nhớ chớp nhoáng
Thỉnh thoảng quên việc vừa xảy ra hoặc khó tập trung có thể xuất hiện khi cơ thể thiếu ngủ, căng thẳng, lo âu hoặc làm việc quá sức. Tuy nhiên, nếu tình trạng này kéo dài hoặc tái diễn thường xuyên, đặc biệt ở người có tăng huyết áp, đái tháo đường hay các yếu tố nguy cơ tim mạch, cần lưu ý đến sức khỏe mạch máu não.
Tăng huyết áp và đái tháo đường kéo dài có thể gây tổn thương mạch máu nhỏ, ảnh hưởng đến cấu trúc và chức năng của não. Bệnh mạch máu nhỏ não có liên quan đến suy giảm một số chức năng nhận thức, đặc biệt là tốc độ xử lý thông tin và chức năng điều hành.
Ở người trẻ, căng thẳng kéo dài cũng có thể ảnh hưởng đến khả năng tập trung và trí nhớ. Stress kích hoạt trục hạ đồi - tuyến yên - tuyến thượng thận, làm thay đổi nồng độ cortisol. Nghiên cứu cho thấy stress và cortisol có thể ảnh hưởng đến quá trình ghi nhớ và truy xuất thông tin, nhưng mức độ tác động phụ thuộc vào cường độ, thời điểm và thời gian stress; không nên khẳng định cortisol đơn thuần gây tổn thương tế bào thần kinh.
5. Thay đổi thói quen đại tiện kéo dài cần được lưu ý
Rối loạn thói quen đại tiện kéo dài, chẳng hạn táo bón hoặc tiêu chảy dai dẳng, táo bón xen kẽ tiêu chảy, cảm giác đi ngoài không hết phân, chướng bụng hoặc thay đổi hình dạng phân, có thể xuất phát từ nhiều nguyên nhân. Tuy nhiên, nếu những thay đổi này kéo dài hoặc tái diễn mà không rõ nguyên nhân, người bệnh nên đi khám để được đánh giá.
Đây cũng là những biểu hiện có thể gặp ở người mắc ung thư đại trực tràng, nhưng không đồng nghĩa người có rối loạn đại tiện là mắc ung thư. Theo Viện Ung thư Quốc gia Hoa Kỳ (NCI), thay đổi thói quen đại tiện, táo bón, tiêu chảy, cảm giác đi ngoài không hết, đầy hơi, đau hoặc khó chịu vùng bụng, sụt cân không rõ nguyên nhân và có máu trong phân đều là những dấu hiệu cần được lưu ý.
Một số bệnh lý viêm mạn tính ở đại tràng, tiền sử polyp, yếu tố di truyền và các yếu tố lối sống có thể làm tăng nguy cơ ung thư đại trực tràng. Vì vậy, khi xuất hiện thay đổi kéo dài về thói quen đại tiện, đặc biệt kèm đi ngoài ra máu, thiếu máu, sụt cân hoặc đau bụng, cần thăm khám thay vì tự theo dõi kéo dài.
Tầm soát ung thư đại trực tràng bằng các phương pháp phù hợp có vai trò phát hiện sớm ung thư và tổn thương tiền ung thư. Tuy nhiên, nội soi đại tràng không phải chỉ định mặc định cho mọi trường hợp rối loạn đại tiện; quyết định nội soi cần dựa trên tuổi, triệu chứng, tiền sử cá nhân và gia đình cùng đánh giá của bác sĩ. IARC xác nhận các chương trình tầm soát có thể giúp phát hiện ung thư đại trực tràng ở giai đoạn sớm hơn.
6. Làn da sẫm màu bất thường, vết thương lâu lành
Các vùng da ở nếp gấp cổ, nách, bẹn trở nên sẫm màu, dày và có bề mặt mịn như nhung có thể là biểu hiện của gai đen (acanthosis nigricans). Tình trạng này thường liên quan đến kháng insulin, béo phì, đái tháo đường type 2 và một số rối loạn chuyển hóa khác.
Cơ chế của gai đen chưa được xác định hoàn toàn. Tuy nhiên, ở người có tăng insulin máu do kháng insulin, insulin ở nồng độ cao có thể kích thích các thụ thể liên quan đến yếu tố tăng trưởng trên tế bào sừng và tế bào sợi, thúc đẩy tăng sinh tế bào và làm da dày lên. Vì vậy, gai đen có thể là một dấu hiệu gợi ý tình trạng kháng insulin, nhưng không phải cứ xuất hiện gai đen là đồng nghĩa với kháng insulin nặng.
Bên cạnh đó, các vết cắt, trầy xước hoặc vết thương nhỏ lâu lành có thể gặp ở người đái tháo đường, đặc biệt khi đường huyết tăng kéo dài. Tăng đường huyết có thể làm tổn thương mạch máu, giảm lưu lượng máu đến mô; tổn thương thần kinh và khả năng chống nhiễm trùng kém hơn cũng khiến vết thương dễ nhiễm trùng và chậm lành.
Nếu xuất hiện vùng da sẫm màu, dày lên bất thường ở cổ, nách hoặc bẹn, đặc biệt kèm thừa cân, béo bụng hay tiền sử gia đình mắc đái tháo đường, nên đi khám để đánh giá các yếu tố nguy cơ chuyển hóa. Với vết thương lâu lành, nhất là ở bàn chân, người bệnh đái tháo đường cần được kiểm tra sớm để giảm nguy cơ nhiễm trùng và biến chứng.
Điểm chung của 6 dấu hiệu trên là không dấu hiệu nào, nếu xuất hiện đơn lẻ, có thể khẳng định một người mắc bệnh không lây nhiễm. Chúng chỉ có giá trị gợi ý nguy cơ và giúp nhận diện những thay đổi cần được đánh giá thêm.
Kiểm tra sức khỏe cũng không có nghĩa phải làm tất cả xét nghiệm. Nội dung và tần suất kiểm tra cần căn cứ vào tuổi, tiền sử gia đình, bệnh lý, thuốc đang sử dụng và các yếu tố nguy cơ.
Mỗi người nên theo dõi huyết áp, cân nặng, vòng eo; kiểm tra đường huyết, mỡ máu theo chỉ định. Khi có đau ngực, hồi hộp, ngất, khó thở, ho hoặc khạc đờm kéo dài, cần đi khám để tìm nguyên nhân.
Bệnh không lây nhiễm thường tiến triển âm thầm, nên phát hiện sớm những chỉ số bất thường là cơ hội để điều chỉnh yếu tố nguy cơ và can thiệp trước khi bệnh tiến triển hoặc xuất hiện biến chứng.
Xem thêm bài viết đang được quan tâm:
