Ung thư là nhóm bệnh phức tạp, hình thành khi các tế bào phát triển bất thường, mất kiểm soát và có thể xâm lấn những mô, cơ quan khác. Bệnh có thể xuất hiện ở mọi lứa tuổi, trong đó nguy cơ mắc nhiều loại ung thư tăng theo tuổi. Di truyền, môi trường, nhiễm trùng và lối sống đều có thể góp phần làm tăng nguy cơ.
Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), một tỷ lệ đáng kể các trường hợp ung thư có thể phòng ngừa thông qua kiểm soát những yếu tố nguy cơ đã được xác định.
Dưới đây là 5 nhóm yếu tố nguy cơ cần lưu ý:
1. Viêm mạn tính và một số bệnh nhiễm trùng kéo dài
Viêm là phản ứng bảo vệ tự nhiên của cơ thể trước tổn thương hoặc tác nhân gây bệnh. Tuy nhiên, khi tình trạng viêm kéo dài, các phản ứng tổn thương và sửa chữa mô diễn ra liên tục, có thể tạo điều kiện cho những biến đổi tế bào, làm tăng nguy cơ ung thư ở một số cơ quan. Điều quan trọng là không phải mọi tình trạng viêm mạn tính đều dẫn đến ung thư. Nguy cơ phụ thuộc vào nguyên nhân, vị trí, thời gian mắc bệnh và nhiều yếu tố khác.
Một số mối liên quan đã được xác định rõ gồm nhiễm virus viêm gan B, viêm gan C mạn tính với ung thư gan; nhiễm vi khuẩn Helicobacter pylori (H. pylori) với ung thư dạ dày; bệnh viêm ruột mạn tính như viêm loét đại tràng và bệnh Crohn với nguy cơ ung thư đại trực tràng...
Người mắc các bệnh lý này cần được khám, điều trị và theo dõi theo hướng dẫn của bác sĩ. Người nhiễm virus viêm gan B hoặc C cần được đánh giá tình trạng gan, mức độ tổn thương và nguy cơ ung thư gan để có kế hoạch theo dõi phù hợp; không nên tự ý ngừng thuốc khi triệu chứng thuyên giảm.
Một số mối liên quan đã được xác định rõ như nhiễm vi khuẩn Helicobacter pylori (H. pylori) với ung thư dạ dày. (Ảnh AI)
2. Thừa cân, béo phì và rối loạn chuyển hóa
Không phải mọi bất thường chuyển hóa đều có mức độ liên quan giống nhau với ung thư. Bằng chứng khoa học hiện nay cho thấy thừa cân, béo phì làm tăng nguy cơ mắc ít nhất 13 loại ung thư, trong đó có ung thư đại trực tràng, ung thư vú sau mãn kinh, ung thư nội mạc tử cung, thận và gan.
Béo phì có thể làm thay đổi nồng độ insulin, insulin-like growth factor-1 (IGF-1), hormone estrogen và các chất trung gian viêm trong cơ thể. Những thay đổi này có thể tác động đến quá trình tăng sinh và điều hòa tế bào, góp phần làm tăng nguy cơ một số bệnh ung thư.
Đái tháo đường type 2 cũng được ghi nhận có liên quan đến nguy cơ một số ung thư, trong đó có ung thư gan, tụy, đại trực tràng và nội mạc tử cung...
Để giảm nguy cơ, mỗi người nên duy trì cân nặng phù hợp, vận động thường xuyên, ăn uống cân đối và kiểm soát đường huyết theo chỉ định. Người mắc bệnh chuyển hóa cần tuân thủ điều trị, không tự ý bỏ thuốc.
3. Ăn uống thiếu lành mạnh trong thời gian dài
Chế độ ăn có thể ảnh hưởng đến nguy cơ ung thư, đặc biệt khi thường xuyên tiêu thụ một số thực phẩm đã được xác định có liên quan đến bệnh.
Theo Cơ quan Nghiên cứu Ung thư Quốc tế (IARC), thịt chế biến sẵn như xúc xích, giăm bông, thịt xông khói và các loại thịt được bảo quản bằng phương pháp ướp muối, hun khói hoặc lên men được xếp vào nhóm 1 – chất gây ung thư cho người. Bằng chứng rõ nhất là mối liên quan với ung thư đại trực tràng.
Thịt đỏ được xếp vào nhóm 2A – có khả năng gây ung thư cho người. Việc thường xuyên ăn nhiều thực phẩm bảo quản bằng muối cũng có liên quan đến nguy cơ ung thư dạ dày.
Ngoài ra, nướng thịt ở nhiệt độ cao, để thực phẩm tiếp xúc trực tiếp với ngọn lửa và khói có thể tạo ra các hợp chất không có lợi cho sức khỏe. Tuy nhiên, phân loại chất gây ung thư phản ánh mức độ chắc chắn của bằng chứng về khả năng gây ung thư, không có nghĩa ăn một lần thực phẩm thuộc nhóm này sẽ mắc bệnh.
Để phòng ngừa, nên hạn chế thịt chế biến sẵn, giảm thực phẩm quá mặn, ăn đa dạng rau xanh, trái cây, ngũ cốc nguyên hạt và các nguồn protein phù hợp. WHO khuyến nghị người trưởng thành tiêu thụ dưới 5g muối mỗi ngày, tính tổng lượng muối từ thực phẩm và gia vị.
4. Căng thẳng tâm lý kéo dài và sức khỏe tinh thần
Căng thẳng kéo dài có thể ảnh hưởng đến giấc ngủ, sức khỏe tim mạch, miễn dịch và chất lượng cuộc sống. Người thường xuyên căng thẳng cũng có thể hình thành những thói quen không lành mạnh như hút thuốc, uống rượu, ăn uống mất kiểm soát hoặc ít vận động... góp phần làm tăng nguy cơ ung thư liên quan đến lối sống.
Duy trì tinh thần thoải mái, ngủ đủ giấc, vận động và chia sẻ khó khăn với người thân có ý nghĩa đối với sức khỏe tổng thể. Khi căng thẳng kéo dài ảnh hưởng đến sinh hoạt, mỗi người nên tìm kiếm sự hỗ trợ chuyên môn phù hợp.
5. Hút thuốc, uống rượu và bỏ qua việc phát hiện sớm ung thư
Hút thuốc lá là một trong những yếu tố nguy cơ ung thư quan trọng nhất. Khói thuốc chứa nhiều chất gây ung thư, làm tăng nguy cơ ung thư phổi và nhiều ung thư khác như ung thư miệng, họng, thanh quản, thực quản, bàng quang, tụy và thận.
Rượu cũng là chất gây ung thư. Việc sử dụng đồ uống có cồn làm tăng nguy cơ ung thư khoang miệng, họng, thanh quản, thực quản, gan, đại trực tràng và vú. Nguy cơ nhìn chung tăng theo lượng rượu tiêu thụ; không nên xem uống rượu là an toàn để phòng bệnh.
Bên cạnh đó, không đi khám hoặc không tham gia sàng lọc phù hợp có thể khiến một số ung thư bị phát hiện muộn. Tuy nhiên, cần hiểu rằng tầm soát không phải biện pháp ngăn ung thư hình thành mà nhằm phát hiện tổn thương tiền ung thư hoặc bệnh ở giai đoạn chưa có triệu chứng, khi việc can thiệp có thể mang lại kết quả tốt hơn.
Không phải ai cũng cần thực hiện tất cả các xét nghiệm tầm soát ung thư. Việc lựa chọn phương pháp và thời điểm cần căn cứ vào tuổi, giới, tiền sử gia đình và yếu tố nguy cơ. Người có dấu hiệu bất thường cần đi khám chẩn đoán, không chờ đến kỳ tầm soát.
Chủ động phòng ngừa ung thư từ những việc có thể thay đổi
Không có cách nào bảo đảm phòng ngừa hoàn toàn ung thư, nhưng mỗi người có thể giảm nguy cơ bằng cách không hút thuốc, hạn chế tối đa rượu bia, duy trì cân nặng hợp lý, ăn uống lành mạnh và vận động thường xuyên.
Bên cạnh đó, cần tiêm vaccine phòng virus viêm gan B và HPV theo khuyến cáo, điều trị các bệnh nhiễm trùng có liên quan đến ung thư, hạn chế tiếp xúc với các tác nhân gây ung thư trong môi trường và chủ động tham gia các chương trình sàng lọc phù hợp.
Ung thư không phải là kết quả tất yếu của tuổi tác hay một vài thói quen riêng lẻ. Hiểu đúng yếu tố nguy cơ, kiểm soát bệnh nền và phát hiện sớm khi có chỉ định là những việc thiết thực giúp bảo vệ sức khỏe lâu dài.
Mời bạn xem thêm video:
Ung thư gan
