Theo BSNT Nguyễn Thanh Hằng, Khoa Y học cổ truyền, Trường Đại học Y Hà Nội, gan đóng vai trò thiết yếu trong việc tàng huyết (dự trữ và điều hòa lượng huyết trong cơ thể) và điều hòa khí cơ, giúp duy trì sự cân bằng trong hoạt động của cơ thể. Việc dưỡng gan không chỉ quan trọng cho sức khỏe tổng thể mà còn góp phần vào chức năng sinh lý của cơ thể. Bảo vệ gan là cách tốt nhất để nâng cao sức khỏe và cải thiện chất lượng cuộc sống.
1. Vì sao mùa xuân cần chú ý dưỡng gan?
Theo Y học cổ truyền, mùa xuân thuộc hành Mộc và có mối liên hệ mật thiết với tạng Can. Đây là thời điểm dương khí trong cơ thể sinh phát, khí huyết vận hành mạnh hơn. Nếu ăn uống nhiều đồ cay nóng, rượu bia, thức khuya hoặc căng thẳng kéo dài, Can khí dễ bị uất kết và sinh nhiệt, từ đó có thể gây ra các biểu hiện như mệt mỏi, nổi mụn, khô mắt, dễ cáu gắt hoặc khó ngủ.
Vì vậy, vào mùa xuân nên duy trì chế độ ăn uống thanh đạm, hạn chế rượu bia, ngủ đủ giấc và giữ tinh thần thư giãn để giúp Can khí được điều đạt, cơ thể được thư thái hơn.
Nhân trần có tác dụng thanh nhiệt, lợi mật, được sử dụng để dưỡng gan.
2. Các vị thuốc dưỡng gan thông dụng
Nhân trần – thanh nhiệt, lợi thấp, lợi mật: BSNT Nguyễn Thanh Hằng cho biết, nhân trần là vị thuốc quen thuộc trong các bài thuốc liên quan đến gan mật. Nhân trần có vị đắng, tính hơi hàn, tác dụng thanh nhiệt, lợi thấp, lợi mật. Dược liệu thường được sử dụng khi cơ thể có biểu hiện nóng trong, ăn uống kém, vàng da nhẹ hoặc rối loạn chức năng gan mật mức độ nhẹ. Nhân trần có thể sắc nước uống hoặc hãm trà.
Diệp hạ châu – thanh can, lợi thấp: Diệp hạ châu (còn gọi là chó đẻ răng cưa) là dược liệu được sử dụng khá phổ biến trong các bài thuốc dân gian. Theo Đông y, diệp hạ châu có vị đắng, tính mát, tác dụng thanh can, lợi thấp, giải độc. Dược liệu thường được dùng khi cơ thể có biểu hiện nhiệt tích tụ, nổi mụn hoặc nóng trong. Diệp hạ châu có thể sắc nước uống hoặc hãm trà, đôi khi được phối hợp với nhân trần hoặc atiso trong các bài thuốc hỗ trợ gan mật.
Diệp hạ châu lợi mật, hỗ trợ tiêu hóa.
Atiso – thanh nhiệt, lợi mật, hỗ trợ tiêu hóa: Atiso là dược liệu khá quen thuộc trong các sản phẩm hỗ trợ gan. Atiso có vị đắng, tính mát, tác dụng thanh nhiệt, lợi mật và hỗ trợ tiêu hóa. Atiso thường được dùng dưới dạng trà, nước sắc hoặc chế biến trong các món ăn.
Cà gai leo – hỗ trợ bảo vệ tế bào gan: Cà gai leo là vị thuốc nam được sử dụng khá phổ biến trong các bài thuốc hỗ trợ gan. Theo kinh nghiệm dân gian và một số nghiên cứu hiện đại, cà gai leo có thể hỗ trợ bảo vệ tế bào gan và cải thiện chức năng gan. Dược liệu này thường được dùng dưới dạng sắc nước uống hoặc phối hợp với các vị thuốc khác trong các bài thuốc hỗ trợ gan.
Cà gai leo hỗ trợ bảo vệ tế bào gan.
Rau má – thanh nhiệt, giải độc: Rau má vừa là thực phẩm quen thuộc vừa là vị thuốc trong Đông y. Rau má có vị đắng, tính mát, tác dụng thanh nhiệt, giải độc và lợi thấp, thường được dùng khi cơ thể có cảm giác nóng trong hoặc bứt rứt.
Có thể dùng rau má theo một số cách đơn giản như:
- Uống nước rau má tươi: Lấy khoảng 30–40 g rau má tươi, rửa sạch, giã hoặc xay với một ít nước, lọc lấy nước uống. Có thể thêm một chút đường hoặc muối để dễ uống.
- Hãm trà rau má khô: Dùng khoảng 10–15 g rau má khô, cho vào cốc, hãm với nước sôi trong 10–15 phút như pha trà.
- Dùng trong món ăn: Rau má cũng có thể chế biến thành các món ăn như canh rau má nấu thịt băm hoặc rau má luộc, giúp cơ thể thanh mát và dễ tiêu hóa.
Lưu ý: Rau má có tính mát nên không nên dùng quá nhiều hoặc uống liên tục trong thời gian dài.
Rau má thanh nhiệt, giải độc.
3. Lưu ý khi sử dụng các vị thuốc dưỡng gan
- Các vị thuốc thảo dược có thể hỗ trợ chức năng gan, tuy nhiên cần sử dụng đúng cách và phù hợp với thể trạng.
- Không nên lạm dụng các loại trà thảo dược uống thay nước trong thời gian dài.
- Người mắc bệnh gan mạn tính nên tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi sử dụng.
- Một số dược liệu có tính hàn hoặc lợi tiểu, vì vậy người có thể hàn, phụ nữ mang thai hoặc người sức khỏe yếu cần thận trọng khi dùng.
- Việc sử dụng thảo dược chỉ nên xem là biện pháp hỗ trợ, không thay thế cho điều trị y tế khi có bệnh lý gan.
Bên cạnh việc sử dụng các vị thuốc, một số món ăn quen thuộc có thể lựa chọn tùy theo tình trạng cơ thể để giúp ăn uống dễ chịu hơn và hỗ trợ tiêu hóa:
- Canh atiso hầm xương: Phù hợp khi cơ thể cảm thấy đầy bụng, ăn uống kém hoặc khó tiêu sau những bữa ăn nhiều dầu mỡ.
- Canh rau má nấu thịt băm: Có thể dùng khi cơ thể bị nóng trong, dễ nổi mụn.
- Cháo đậu xanh: Thích hợp khi cơ thể mệt mỏi, ăn uống kém hoặc cần món ăn nhẹ, dễ tiêu.
Việc lựa chọn món ăn phù hợp với tình trạng cơ thể và duy trì chế độ ăn thanh đạm sẽ giúp hệ tiêu hóa hoạt động thuận lợi và góp phần hỗ trợ chức năng gan.
Theo BSNT Nguyễn Thanh Hằng, để hỗ trợ chức năng gan vào mùa xuân, mỗi người nên:
- Ăn uống thanh đạm, tăng rau xanh và thực phẩm dễ tiêu.
- Hạn chế rượu bia, đồ ăn nhiều dầu mỡ.
- Ngủ đủ giấc, tránh thức khuya.
- Duy trì vận động nhẹ nhàng để khí huyết lưu thông.
- Có thể sử dụng một số trà thảo dược giúp thanh nhiệt, hỗ trợ chức năng gan.
