Ăn uống không lành mạnh, ít vận động, hút thuốc, sử dụng rượu bia có hại hay chủ quan với việc kiểm tra sức khỏe đều có thể khiến nguy cơ mắc bệnh gia tăng theo thời gian. Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), các bệnh không lây nhiễm hiện chiếm khoảng 80% tổng số ca tử vong tại Việt Nam. Nhóm bệnh chính gồm bệnh tim mạch, ung thư, bệnh phổi mạn tính và đái tháo đường. WHO cũng nhấn mạnh nhiều trường hợp tử vong sớm do các bệnh này có thể phòng ngừa được thông qua kiểm soát các yếu tố nguy cơ và tăng cường chăm sóc sức khỏe ban đầu.
Gánh nặng bệnh không lây nhiễm tại Việt Nam đang ngày càng rõ nét. Theo thông tin WHO công bố đầu năm 2026, Việt Nam ước tính có khoảng 18 triệu người đang sống chung với tăng huyết áp, trong đó nhiều người chưa được chẩn đoán và điều trị. Trong khi đó, theo WHO, trong giai đoạn 2015-2021, tỷ lệ mắc đái tháo đường ở người trưởng thành Việt Nam đã tăng từ khoảng 1/24 người lên 1/14 người. Đây là mức gia tăng đáng chú ý, cho thấy gánh nặng bệnh chuyển hóa ngày càng lớn.
Một thông tin đáng chú ý từ Bộ Y tế được công bố năm 2026 cho thấy số lượt khám chữa bệnh liên quan đến các bệnh không lây nhiễm đạt khoảng 51 triệu lượt. Chi phí bảo hiểm y tế dành cho nhóm bệnh này trong năm 2025 cũng là một gánh nặng đáng kể đối với hệ thống y tế. Nhận diện những thói quen tưởng như bình thường trong cuộc sống và chủ động thay đổi từ sớm là một trong những cách thiết thực để bảo vệ sức khỏe, giảm nguy cơ mắc bệnh mạn tính.
1. Ăn uống thiếu lành mạnh
Chế độ ăn đa dạng, tăng cường rau xanh, trái cây và thực phẩm giàu chất xơ góp phần xây dựng lối sống lành mạnh, giảm nguy cơ mắc các bệnh không lây nhiễm.
Nhịp sống bận rộn khiến nhiều người lựa chọn thức ăn nhanh, đồ ăn đóng gói, nước uống có đường hoặc các sản phẩm chế biến sẵn vì sự tiện lợi. Trong khi đó, khẩu phần ăn có thể thiếu rau xanh, trái cây, các loại đậu và thực phẩm giàu chất xơ.
Nếu duy trì trong thời gian dài, chế độ ăn nhiều muối, đường, chất béo không có lợi và thiếu các thực phẩm giàu chất xơ có thể góp phần làm gia tăng nguy cơ thừa cân, béo phì và các rối loạn chuyển hóa, từ đó ảnh hưởng đến sức khỏe tim mạch và làm tăng nguy cơ mắc các bệnh mạn tính.
Theo ThS.BS. Diêm Thị Thanh Thủy - Trưởng khoa khám Tự nguyện, Bệnh viện Phụ sản Hà Nội, chế độ ăn uống không hợp lý là một trong những yếu tố có thể tác động lâu dài đến sức khỏe. Việc thường xuyên tiêu thụ thực phẩm chứa nhiều muối, đường, chất béo, trong khi khẩu phần lại thiếu rau xanh, trái cây và chất xơ có thể làm gia tăng nguy cơ thừa cân, béo phì và các rối loạn chuyển hóa.
"Thay vì quá tập trung vào việc kiêng khem một vài loại thực phẩm, mỗi người nên hướng tới một chế độ ăn đa dạng, cân đối và phù hợp với nhu cầu của cơ thể. Trong bữa ăn hằng ngày, nên tăng cường rau xanh, trái cây, các loại đậu và thực phẩm giàu chất xơ; đồng thời hạn chế muối, đường tự do, đồ uống có đường và thực phẩm chế biến sẵn. Quan trọng nhất là duy trì những lựa chọn lành mạnh này một cách thường xuyên, lâu dài" - BS. Diêm Thị Thanh Thủy khuyến cáo.
Để xây dựng chế độ ăn lành mạnh, mỗi người nên ưu tiên các loại thực phẩm tươi, đa dạng, tăng cường rau xanh, trái cây, các loại đậu và thực phẩm giàu chất xơ trong bữa ăn hằng ngày. Đồng thời, cần hạn chế sử dụng đồ uống có đường, thực phẩm chứa nhiều muối, đường và chất béo không có lợi, qua đó góp phần kiểm soát cân nặng và giảm nguy cơ mắc các bệnh mạn tính.
2. Ngồi quá lâu, ít vận động
Một ngày làm việc kéo dài trước máy tính, lái xe, ngồi xem điện thoại hoặc giải trí trước màn hình khiến nhiều người gần như không vận động trong nhiều giờ liên tục. Đáng chú ý, tình trạng thiếu hoạt động thể lực đang trở thành vấn đề đáng quan tâm ở cả người trưởng thành và thanh thiếu niên. Theo WHO, trên toàn cầu có khoảng 81% thanh thiếu niên từ 11-17 tuổi chưa đáp ứng khuyến nghị về hoạt động thể lực, tức chưa đạt mức trung bình ít nhất 60 phút hoạt động thể lực cường độ vừa đến mạnh mỗi ngày.
Thiếu hoạt động thể lực là một trong những yếu tố nguy cơ quan trọng của bệnh không lây nhiễm. Ít vận động trong thời gian dài có thể góp phần làm tăng nguy cơ thừa cân, béo phì và nhiều vấn đề sức khỏe mạn tính.
Một người có thể dành thời gian tập luyện mỗi ngày nhưng vẫn có tổng thời gian ngồi trong ngày rất dài. Vì vậy, bên cạnh việc duy trì hoạt động thể lực thường xuyên, cần hạn chế thời gian ngồi liên tục và tăng cường vận động trong các hoạt động hằng ngày.
Đi bộ nhiều hơn, sử dụng cầu thang thay cho thang máy khi điều kiện cho phép, đứng dậy đi lại sau những khoảng thời gian ngồi lâu hay chủ động lựa chọn các hình thức vận động phù hợp với tuổi và thể trạng đều là những cách đơn giản giúp tăng mức độ hoạt động thể lực trong ngày.
Duy trì hoạt động thể lực thường xuyên, hạn chế ngồi lâu và tăng cường vận động trong sinh hoạt hằng ngày là một trong những cách chủ động phòng ngừa bệnh không lây nhiễm.
3. Hút thuốc - thói quen làm tăng nguy cơ nhiều bệnh mạn tính
Thuốc lá là một trong những yếu tố nguy cơ có thể phòng tránh của nhiều bệnh không lây nhiễm. Hút thuốc trong thời gian dài làm tăng nguy cơ mắc bệnh tim mạch, bệnh hô hấp mạn tính và nhiều loại ung thư. Không chỉ người hút thuốc chịu ảnh hưởng. Người không hút thuốc nhưng thường xuyên tiếp xúc với khói thuốc cũng có thể bị phơi nhiễm với các chất độc hại.
Đây là một trong những yếu tố nguy cơ mà việc thay đổi hành vi có thể mang lại lợi ích sức khỏe rõ rệt. Bỏ thuốc càng sớm càng tốt và xây dựng môi trường không khói thuốc là những biện pháp quan trọng để bảo vệ sức khỏe của bản thân và gia đình.
Không hút thuốc, chủ động tránh tiếp xúc với khói thuốc và không hút thuốc trong nhà, nơi làm việc hoặc những không gian có trẻ em và người mắc bệnh mạn tính là những việc mỗi người có thể thực hiện để giảm phơi nhiễm với khói thuốc.
4. Sử dụng rượu bia thường xuyên
Rượu bia là một phần trong đời sống xã hội của nhiều người, nhưng việc sử dụng thường xuyên hoặc ở mức có hại có thể ảnh hưởng đến sức khỏe và làm tăng nguy cơ mắc nhiều bệnh. Đáng lưu ý, việc uống rượu bia thường xuyên có thể đi kèm với những hành vi khác không có lợi như ăn nhiều thực phẩm giàu năng lượng, ít vận động hoặc hút thuốc. Vì vậy, kiểm soát việc sử dụng rượu bia là một phần quan trọng trong chiến lược phòng bệnh.
Mỗi người nên hạn chế tối đa việc sử dụng rượu bia, đặc biệt cần tuyệt đối không uống rượu bia khi lái xe. Những người có bệnh lý hoặc thuộc nhóm nguy cơ nên trao đổi với nhân viên y tế về việc sử dụng rượu bia để có lựa chọn phù hợp với tình trạng sức khỏe.
5. Chủ quan với các chỉ số sức khỏe, bỏ qua kiểm tra định kỳ
Theo dõi huyết áp, cân nặng, vòng eo, đường huyết và mỡ máu theo khuyến cáo của nhân viên y tế giúp phát hiện sớm các yếu tố nguy cơ và có biện pháp can thiệp phù hợp.
Một trong những điều nguy hiểm của nhiều bệnh mạn tính là chúng có thể tiến triển âm thầm trong thời gian dài. Tăng huyết áp, đường huyết cao hoặc rối loạn mỡ máu có thể không gây triệu chứng rõ ràng ở giai đoạn đầu. Nhiều người chỉ phát hiện bệnh khi đi khám vì một lý do khác hoặc khi đã xuất hiện biến chứng.
Theo PGS. Nguyễn Xuân Ninh - Phó Viện trưởng Viện Y học ứng dụng Việt Nam, phòng bệnh không chỉ dừng lại ở việc thay đổi lối sống mà mỗi người còn cần chủ động theo dõi các chỉ số sức khỏe và phát hiện sớm những yếu tố nguy cơ.
"Việc kiểm tra huyết áp, cân nặng, vòng eo, đường huyết và mỡ máu theo khuyến cáo của nhân viên y tế có thể giúp mỗi người nhận biết sớm những bất thường, từ đó có biện pháp điều chỉnh lối sống hoặc can thiệp phù hợp. Nhiều yếu tố nguy cơ nếu được phát hiện sớm và kiểm soát đúng cách có thể góp phần giảm nguy cơ tiến triển thành bệnh hoặc hạn chế các biến chứng về sau", PGS. Nguyễn Xuân Ninh cho biết.
Theo chuyên gia, việc theo dõi sức khỏe cần được thực hiện phù hợp với tuổi, giới tính, tiền sử gia đình và các yếu tố nguy cơ của từng người. Không nên chờ đến khi xuất hiện triệu chứng rõ ràng mới bắt đầu quan tâm đến sức khỏe.
Chủ động theo dõi huyết áp, cân nặng, vòng eo, đường huyết, mỡ máu và khám sức khỏe theo khuyến cáo của nhân viên y tế là cách giúp mỗi người nhận biết sớm các yếu tố nguy cơ, từ đó có hướng điều chỉnh phù hợp.
Phòng bệnh mạn tính bắt đầu từ những lựa chọn nhỏ mỗi ngày
Phòng bệnh mạn tính bắt đầu từ những lựa chọn nhỏ mỗi ngày.
Không phải mọi bệnh mạn tính đều có thể phòng ngừa hoàn toàn, bởi nguy cơ bệnh còn liên quan đến tuổi, di truyền, môi trường và nhiều yếu tố khác. Tuy nhiên, nhiều yếu tố nguy cơ có thể thay đổi được thông qua lối sống lành mạnh và chăm sóc sức khỏe chủ động.
Theo WHO, bốn nhóm bệnh không lây nhiễm chính gồm bệnh tim mạch, ung thư, bệnh hô hấp mạn tính và đái tháo đường đang tạo ra gánh nặng rất lớn đối với sức khỏe cộng đồng. Nhiều yếu tố nguy cơ của các bệnh này lại có thể được phòng ngừa hoặc kiểm soát thông qua những thay đổi trong lối sống.
Gánh nặng bệnh không lây nhiễm không chỉ thể hiện ở số người mắc bệnh và tử vong mà còn tạo áp lực lớn lên hệ thống y tế. Hàng chục triệu lượt khám chữa bệnh liên quan đến bệnh không lây nhiễm mỗi năm cho thấy đây không còn là vấn đề của riêng ngành y tế mà cần sự tham gia của cả cộng đồng.
Phòng bệnh vì thế không phải là một việc làm nhất thời. Đó là quá trình bắt đầu từ những lựa chọn được duy trì đều đặn mỗi ngày: ăn uống cân đối hơn, vận động thường xuyên hơn, không hút thuốc, hạn chế rượu bia và chủ động theo dõi các chỉ số sức khỏe.
Một bữa ăn lành mạnh hơn, thêm thời gian vận động, một lần kiểm tra sức khỏe đúng lúc hay quyết định từ bỏ thuốc lá đều có thể là những bước nhỏ nhưng có ý nghĩa trong hành trình bảo vệ sức khỏe lâu dài.
