Carbohydrate (chất bột đường) không chỉ có trong cơm, bánh mì, khoai mà còn có trong trái cây, sữa, các loại đậu và nhiều thực phẩm khác. Carbohydrate là nguồn cung cấp năng lượng quan trọng cho cơ thể, đồng thời là thành phần dinh dưỡng ảnh hưởng trực tiếp đến lượng đường trong máu sau ăn. Vì vậy, người mắc đái tháo đường cần chú ý đến loại thực phẩm, lượng carbohydrate trong mỗi bữa và cách kết hợp các nhóm thức ăn, thay vì kiêng hoàn toàn tinh bột.
Dưới đây là 5 nguồn carbohydrate có thể đưa vào thực đơn hằng ngày.
1. Ngũ cốc nguyên hạt
Người mắc đái tháo đường có thể thay đổi các loại ngũ cốc trong bữa ăn để đa dạng dinh dưỡng. Ảnh: Bruno
Gạo lứt, yến mạch, lúa mạch, bánh mì nguyên cám và các loại ngũ cốc nguyên hạt khác là những lựa chọn phù hợp để thay thế một phần ngũ cốc tinh chế. So với gạo trắng hoặc bánh mì làm từ bột mì tinh chế, ngũ cốc nguyên hạt giữ lại nhiều thành phần tự nhiên của hạt hơn, đồng thời thường cung cấp nhiều chất xơ, vitamin và khoáng chất.
Người mắc đái tháo đường có thể thay đổi các loại ngũ cốc trong bữa ăn để đa dạng dinh dưỡng, chẳng hạn dùng yến mạch cho bữa sáng, chọn bánh mì nguyên cám thay bánh mì trắng hoặc kết hợp gạo lứt với gạo trắng. Không nhất thiết phải chuyển hoàn toàn sang gạo lứt nếu loại thực phẩm này không phù hợp với khẩu vị hoặc khả năng tiêu hóa.
Điều quan trọng là cần kiểm soát lượng ăn. Ngũ cốc nguyên hạt cũng chứa carbohydrate và có thể làm tăng đường huyết nếu sử dụng quá nhiều.
2. Các loại đậu
Đậu đen, đậu đỏ, đậu xanh, đậu gà và đậu lăng cung cấp đồng thời carbohydrate và protein thực vật. Đây là điểm đáng chú ý khi lựa chọn thực phẩm cho người đái tháo đường, bởi các loại đậu có thể góp mặt trong bữa ăn như một nguồn tinh bột, đồng thời bổ sung protein.
Có thể dùng đậu trong món canh, súp, salad hoặc chế biến thành món ăn kèm với rau và thực phẩm giàu protein khác. Khi ăn đậu thay cho một phần cơm hoặc ngũ cốc, cần tính lượng carbohydrate từ đậu vào tổng khẩu phần của bữa ăn. Không nên xem đậu là thực phẩm chỉ cung cấp protein rồi ăn thêm không giới hạn bên cạnh lượng cơm thường ngày.
Cách chế biến cũng cần được chú ý. Nên ưu tiên đậu luộc, hấp hoặc nấu cùng các món ít muối, hạn chế các món đậu chế biến với nhiều đường, nước cốt dừa hoặc chất béo.
3. Trái cây nguyên quả
Táo, cam, lê, ổi, kiwi và các loại quả mọng đều có thể xuất hiện trong chế độ ăn của người mắc đái tháo đường. Trái cây cung cấp vitamin, khoáng chất và các hợp chất thực vật có lợi cho sức khỏe. Đường tự nhiên trong trái cây vẫn là carbohydrate, do đó lượng ăn cần được tính vào khẩu phần hằng ngày.
Nên ưu tiên ăn trái cây nguyên quả thay vì uống nước ép. Khi ăn cả quả, người dùng hấp thu được chất xơ và thường dễ kiểm soát lượng tiêu thụ hơn. Nước ép, kể cả loại không thêm đường, vẫn có thể khiến một lượng lớn carbohydrate được hấp thu trong thời gian ngắn.
Một quả táo nhỏ hoặc cam cỡ vừa thường cung cấp khoảng 15 g carbohydrate. Tuy nhiên, lượng này thay đổi theo kích thước và loại quả. Người bệnh nên chọn khẩu phần vừa phải, thay vì kiêng hoàn toàn trái cây vì lo ngại đường huyết tăng.
4. Khoai củ và ngô
Khoai lang, khoai tây, ngô là những thực phẩm chứa tinh bột, có thể dùng để thay đổi nguồn carbohydrate trong bữa ăn. Chúng cung cấp năng lượng cùng một số vitamin và khoáng chất, nhưng vẫn làm tăng đường huyết sau khi ăn.
Người mắc đái tháo đường có thể dùng khoai lang hoặc ngô thay một phần cơm, thay vì ăn thêm những thực phẩm này bên cạnh khẩu phần cơm thông thường. Cách chế biến nên ưu tiên luộc, hấp hoặc nướng; hạn chế khoai chiên, khoai nghiền thêm nhiều bơ, kem hoặc các món chế biến kèm đường.
Không nên quan niệm rằng khoai lang tốt hơn khoai tây đối với đường huyết. Tác động thực tế còn phụ thuộc vào lượng ăn, cách chế biến và việc kết hợp với những thực phẩm khác trong bữa.
5. Sữa và sữa chua không đường
Người bệnh đái tháo đường có thể dùng sữa chua trong bữa phụ. Ảnh minh họa PX
Sữa và sữa chua không đường cũng là nguồn cung cấp carbohydrate do chứa lactose - loại đường tự nhiên trong sữa. Bên cạnh đó, các thực phẩm này cung cấp protein, canxi và một số dưỡng chất cần thiết cho cơ thể.
Một cốc sữa khoảng 240 ml thường chứa gần 12 g carbohydrate. Sữa chua có lượng carbohydrate thay đổi tùy loại, thành phần và cách chế biến. Vì vậy, nên đọc thông tin dinh dưỡng trên bao bì để lựa chọn sản phẩm phù hợp, ưu tiên loại không thêm đường.
Người bệnh có thể dùng sữa hoặc sữa chua trong bữa phụ hay kết hợp với bữa ăn nhưng cần tính lượng carbohydrate từ những thực phẩm này vào tổng khẩu phần. Không nên nhầm sản phẩm không đường với sản phẩm không chứa carbohydrate.
Người đái tháo đường nên kiểm soát khẩu phần hơn kiêng tuyệt đối chất bột đường
Theo phương pháp chia đĩa ăn dành cho người đái tháo đường của Hiệp hội Đái tháo đường Hoa Kỳ, có thể dành 1/2 đĩa cho rau không chứa nhiều tinh bột, 1/4 cho thực phẩm giàu protein nạc và 1/4 cho thực phẩm chứa carbohydrate. Nhóm carbohydrate bao gồm ngũ cốc, khoai củ, các loại đậu; trái cây và sữa có thể thêm tùy nhu cầu dinh dưỡng của mỗi người.
Với người áp dụng phương pháp đếm carbohydrate, một khẩu phần quy ước thường tương đương khoảng 15 g carbohydrate. Chẳng hạn, một quả táo nhỏ có thể cung cấp lượng carbohydrate gần mức này.
Không có một mức carbohydrate phù hợp cho tất cả người mắc đái tháo đường. Nhu cầu thực tế phụ thuộc vào tình trạng sức khỏe, cân nặng, mức độ vận động và thuốc đang sử dụng. Người tiêm insulin hoặc dùng thuốc có nguy cơ gây hạ đường huyết không nên tự ý cắt giảm mạnh lượng tinh bột mà chưa trao đổi với bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng.
