1. Vận động là một phần của phòng bệnh - nâng cao sức khỏe, điều trị và phục hồi chức năng
Việc điều trị và chăm sóc sức khỏe toàn diện không chỉ dựa vào thuốc mà là sự kết hợp của 5 thành phần trị liệu cốt lõi:
- Dược trị liệu: Sử dụng thuốc để kiểm soát các triệu chứng và căn nguyên bệnh lý.
- Thủ thuật - Phẫu thuật trị liệu: Các can thiệp ngoại khoa khi cần thiết để sửa chữa các tổn thương thực thể.
- Dinh dưỡng trị liệu: Chế độ ăn uống khoa học nhằm cung cấp năng lượng và hỗ trợ quá trình hồi phục của cơ thể.
PGS.TS.BS. Võ Tường Kha, Trường Đại học Y Dược - Đại học Quốc gia, Phó chủ tịch Hội khoa học thể thao Việt Nam.
- Vận động trị liệu: Sử dụng các bài tập thể chất có kế hoạch để cải thiện chức năng tim mạch, hô hấp, sức mạnh cơ bắp và độ linh hoạt.
- Tâm lý trị liệu: Hỗ trợ tinh thần, giúp người bệnh giải tỏa căng thẳng và có thái độ tích cực trong điều trị.
Vận động trị liệu hiện được xem như một "liệu pháp nền tảng", giúp ngăn ngừa các bệnh không lây nhiễm và hỗ trợ kiểm soát bệnh mạn tính như đái tháo đường, tăng huyết áp.
2. Cá thể hóa vận động trị liệu theo bệnh và thể trạng
Không có một công thức chung cho tất cả mọi người. Một chương trình tập luyện tối ưu phải được thiết kế riêng biệt (Ex Rx) dựa trên mục tiêu sức khỏe, sở thích cá nhân và tình trạng bệnh lý cụ thể của từng cá thể.
- Theo tình trạng sức khỏe: Một người khỏe mạnh sẽ có cường độ tập khác hoàn toàn với một người đang điều trị bệnh tim mạch hoặc xương khớp.
- Theo khả năng thích nghi: Mức độ tiến triển của bài tập phải phù hợp với sự thích ứng của cơ thể, tránh tình trạng quá tải gây chấn thương.
3. Chú ý đến lượng vận động
Liều vận động hay lượng vận động - Volume" trong y học gồm 4 yếu tố: Tần suất, cường độ, thời gian và loại hoạt động. Để đảm bảo an toàn và hiệu quả, vận động trị liệu cần tuân thủ nguyên tắc FITT-VP:
- Frequency (Tần suất) - Số ngày tập luyện mỗi tuần: Ví dụ, bài tập aerobic được khuyến nghị từ 3-5 ngày/tuần.
- Intensity (Cường độ) - Độ khó của bài tập: Có thể đo lường bằng nhịp tim hoặc "bài kiểm tra nói chuyện" (nếu bạn có thể nói nhưng không thể hát, đó là cường độ trung bình).
- Time (Thời gian) - Thời lượng của mỗi buổi tập: Thông thường là 30-60 phút mỗi ngày cho bài tập cường độ trung bình.
- Type (Loại hình): Hình thức vận động như đi bộ, bơi lội, đạp xe hoặc tập tạ.
- Volume (Lượng vận động): Tổng mức năng lượng tiêu hao hoặc khối lượng bài tập thực hiện trong tuần.
- Progression (Sự tiến triển): Tăng dần cường độ hoặc thời gian để cơ thể thích nghi dần.
Theo hướng dẫn của WHO, người trưởng thành – bao gồm cả người có bệnh mạn tính ổn định – nên thực hiện 150–300 phút hoạt động thể lực cường độ vừa mỗi tuần, hoặc 75–150 phút hoạt động cường độ mạnh, kết hợp các bài tập tăng cường sức mạnh cơ ít nhất 2 ngày mỗi tuần.
Sử dụng các bài tập thể chất có kế hoạch để cải thiện chức năng tim mạch, hô hấp, sức mạnh cơ bắp và độ linh hoạt.
4. Chỉ định, chống chỉ định và cảnh báo khi thực hiện vận động trị liệu
Vận động trị liệu được chỉ định cho hầu hết mọi người để cải thiện sức khỏe, nhưng cần lưu ý các trường hợp đặc biệt:
Chỉ định: Người mắc bệnh mạn tính ổn định, người cần phục hồi chức năng sau chấn thương hoặc phẫu thuật, và người cao tuổi.
Chống chỉ định: Những người có bệnh lý cấp tính chưa kiểm soát được như đau thắt ngực không ổn định, suy tim cấp, hoặc nhiễm trùng nặng cần tạm hoãn tập luyện.
Cảnh báo: Phải ngừng tập ngay nếu xuất hiện các dấu hiệu: đau ngực, khó thở bất thường, chóng mặt, hồi hộp hoặc đau khớp dữ dội.
5. Lưu ý trước khi áp dụng vận động trị liệu cho 1 cá thể cụ thể
Trước khi bắt đầu chương trình mới, mỗi cá nhân cần thực hiện các bước sau:
- Sử dụng bộ câu hỏi sàng lọc (như PAR-Q+): Giúp xác định xem bạn có cần tư vấn y khoa trước khi tập hay không.
- Khám sức khỏe tổng quát: Đặc biệt quan trọng với người có bệnh nền tim mạch, hô hấp hoặc tiểu đường.
- Bắt đầu từ mức độ thấp: Đối với người mới hoặc người yếu, nên bắt đầu bằng các động tác nhẹ nhàng từ 5-10 phút và tăng dần khi cơ thể thích nghi.
- Luôn có giai đoạn khởi động và làm nguội (sau bài tập) Mỗi buổi tập nên bắt đầu bằng 5-10 phút khởi động và kết thúc bằng 5-10 phút làm nguội để bảo vệ tim mạch và cơ bắp.
Việc tuân thủ các nguyên tắc khoa học sẽ giúp vận động trở thành phương thuốc chữa bệnh an toàn và hiệu quả nhất cho chính bạn.
Mời độc giả xem thêm:
