Trên thực tế, ngoài việc tuân thủ dùng thuốc theo chỉ định của bác sĩ, chăm sóc đúng cách và điều chỉnh chế độ ăn uống đóng vai trò then chốt giúp cải thiện tình trạng táo bón và phòng ngừa tái phát.
Táo bón ở trẻ hoàn toàn có thể kiểm soát tốt nếu gia đình kiên trì xây dựng thói quen sinh hoạt và dinh dưỡng hợp lý.
Trẻ được xem là táo bón khi có một hoặc nhiều biểu hiện như: đi tiêu dưới 3 lần mỗi tuần, phân cứng, vón cục, phải rặn nhiều, đau khi đi tiêu, có thể kèm nứt kẽ hậu môn hoặc dính máu tươi trên phân. Một số trẻ do sợ đau nên nhịn đi cầu, càng làm phân tích tụ lâu trong đại tràng và trở nên khô cứng hơn.
Táo bón kéo dài không chỉ gây khó chịu mà còn ảnh hưởng đến sự phát triển thể chất, tâm lý của trẻ. Vì vậy, việc chăm sóc đúng cách là vô cùng quan trọng.
Tập thói quen đi cầu vào giờ cố định mỗi ngày
Một trong những nguyên tắc quan trọng nhất trong điều trị và phòng ngừa táo bón ở trẻ là tạo thói quen đi tiêu đều đặn.
Phụ huynh nên chọn thời điểm trẻ thoải mái, không vội vàng. Thời gian lý tưởng thường là sau bữa ăn, đặc biệt là sau bữa sáng hoặc trưa. Lý do là sau khi ăn, nhu động ruột tăng lên nhờ phản xạ dạ dày – đại tràng, giúp kích thích việc đi tiêu dễ dàng hơn.
Tuy nhiên, không nên bắt trẻ ngồi bô hoặc bệ xí quá lâu, tối đa khoảng 5–10 phút. Nếu trẻ chưa đi được, hãy cho bé đứng dậy và thử lại sau. Việc ép buộc có thể khiến trẻ sợ hãi, hình thành tâm lý né tránh đi tiêu.
Điều quan trọng là duy trì đều đặn mỗi ngày, kể cả khi trẻ chưa có cảm giác buồn đi cầu. Sự kiên trì của cha mẹ sẽ giúp trẻ hình thành phản xạ có điều kiện tích cực.
Chế độ ăn uống cải thiện táo bón
Uống đủ nước
Nước đóng vai trò làm mềm phân và hỗ trợ nhu động ruột. Trẻ từ 1–3 tuổi cần khoảng 500–600 ml nước mỗi ngày (không tính sữa). Trẻ lớn hơn cần lượng nước nhiều hơn tùy theo cân nặng và mức độ vận động.
Đối với trẻ trên 1 tuổi, tổng lượng sữa nên dưới 500 ml/ngày. Việc uống quá nhiều sữa có thể khiến trẻ no, giảm ăn rau quả và làm tăng nguy cơ táo bón. Nếu trẻ dùng sữa công thức, có thể lựa chọn loại bổ sung thêm chất xơ hòa tan theo tư vấn của bác sĩ.
Tăng cường rau xanh và hoa quả chín
Chất xơ là "chìa khóa" trong điều trị táo bón. Phụ huynh nên bổ sung đa dạng rau xanh và trái cây chín vào khẩu phần hàng ngày.
Một số thực phẩm có tính nhuận tràng tốt gồm: rau mồng tơi, rau khoai lang, củ khoai lang, bí đỏ, đu đủ chín, chuối tiêu chín, cam, bưởi. Những loại thực phẩm này không chỉ cung cấp chất xơ mà còn giàu vitamin và khoáng chất, giúp tăng cường sức đề kháng cho trẻ.
Điều quan trọng là tập cho trẻ thói quen ăn rau và trái cây từ nhỏ. Không nên đợi đến khi trẻ bị táo bón mới bắt đầu bổ sung.
Tập cho trẻ thói quen ăn rau và trái cây từ nhỏ.
Một số thực phẩm có thể làm tình trạng táo bón nặng hơn nếu dùng nhiều như: ổi xanh, hồng xiêm, thức ăn nhanh, bánh kẹo ngọt, thực phẩm nhiều dầu mỡ.
Đồ uống có ga, cà phê tuyệt đối không phù hợp với trẻ nhỏ. Lượng đường cao và các chất kích thích có thể gây rối loạn tiêu hóa.
Xoa bụng và tăng cường vận động
Ngoài dinh dưỡng, các biện pháp chăm sóc hỗ trợ cũng rất quan trọng.
Phụ huynh có thể xoa bụng cho trẻ theo chiều kim đồng hồ, mỗi ngày 3–4 lần, vào khoảng giữa hai bữa ăn. Động tác xoa nhẹ nhàng giúp kích thích nhu động ruột, hỗ trợ quá trình đẩy phân ra ngoài.
Tăng cường vận động cũng là yếu tố then chốt. Với trẻ nhỏ, cha mẹ nên khuyến khích bé bò, tập đi, chạy nhảy, chơi đùa ngoài trời. Trẻ lớn hơn có thể tham gia các hoạt động thể thao phù hợp lứa tuổi.
Vận động giúp cơ thành bụng và cơ tròn hậu môn hoạt động hiệu quả hơn, từ đó hỗ trợ việc đi tiêu dễ dàng.
Bổ sung chất xơ và men vi sinh
Trong một số trường hợp, trẻ cần bổ sung thêm chất xơ hòa tan như Inulin hoặc men vi sinh để cân bằng hệ vi khuẩn đường ruột.
Men vi sinh giúp tăng số lượng lợi khuẩn, hỗ trợ tiêu hóa và làm mềm phân. Tuy nhiên, việc bổ sung cần có sự tư vấn của bác sĩ để lựa chọn loại phù hợp với độ tuổi và tình trạng cụ thể của trẻ.
Khi nào cần đưa trẻ đi khám?
Nếu đã áp dụng đầy đủ các biện pháp trên mà trẻ vẫn táo bón kéo dài, đau nhiều khi đi tiêu, có máu trong phân, sụt cân hoặc chậm tăng trưởng, phụ huynh nên đưa trẻ đến cơ sở y tế để được thăm khám toàn diện.
Bác sĩ sẽ đánh giá nguyên nhân, loại trừ các bệnh lý thực thể và xây dựng phác đồ điều trị phù hợp.
Tóm lại: Táo bón ở trẻ tuy phổ biến nhưng không nên xem nhẹ. Điều trị không chỉ là dùng thuốc mà cần sự phối hợp chặt chẽ giữa chế độ dinh dưỡng, thói quen sinh hoạt và chăm sóc đúng cách.
Quan trọng nhất là sự kiên nhẫn của cha mẹ. Hãy đồng hành cùng con một cách nhẹ nhàng, không trách mắng, không tạo áp lực. Khi trẻ cảm thấy an toàn và thoải mái, việc cải thiện tình trạng táo bón sẽ thuận lợi hơn rất nhiều.
Với trẻ còn bú mẹ hoàn toàn hoặc bú mẹ kết hợp ăn dặm, chế độ ăn của mẹ ảnh hưởng đáng kể đến hệ tiêu hóa của bé.
Mẹ nên uống đủ 2,5–3 lít nước mỗi ngày để đảm bảo lượng sữa và giúp cải thiện tiêu hóa cho trẻ. Đồng thời, mẹ cần tăng cường rau xanh, trái cây chín có tính nhuận tràng như đã nêu trên.
Sữa chua là nguồn lợi khuẩn tự nhiên tốt cho hệ tiêu hóa, mẹ có thể ăn hàng ngày nếu bị táo bón để hỗ trợ cải thiện tình trạng của cả mẹ và bé.
