Mất ngủ là tình trạng khó đi vào giấc ngủ, ngủ không sâu, dễ tỉnh giấc hoặc thức dậy quá sớm và không thể ngủ lại. Theo y học cổ truyền, mất ngủ thuộc chứng "Thất miên", "Bất mị", "Bất đắc miên". Nguyên nhân khá đa dạng, thường liên quan đến suy nghĩ, lo lắng, mệt mỏi quá độ, âm hư hỏa vượng, đàm nhiệt hoặc sự mất điều hòa của các tạng Tâm, Tỳ, Can, Thận.
Trong y học cổ truyền, nhiều dược liệu có tác dụng dưỡng tâm, an thần được sử dụng để hỗ trợ cải thiện giấc ngủ. Tuy nhiên, hiệu quả còn phụ thuộc vào nguyên nhân và thể bệnh. Hướng dẫn chuyên môn của Bộ Y tế cũng nhấn mạnh việc điều trị cần căn cứ từng thể bệnh và tình trạng cụ thể của người bệnh.
1. Bình vôi giúp an thần, hỗ trợ chữa mất ngủ
Bình vôi là một vị thuốc thường được sử dụng trong YHCT với tác dụng an thần, gây ngủ. Dược liệu chủ yếu dùng phần củ của cây Bình vôi thuộc chi Stephania, trong đó có chứa L-tetrahydropalmatine (L-THP), còn gọi là rotundin. Vị thuốc được sử dụng trong một số trường hợp mất ngủ, căng thẳng thần kinh và suy nhược thần kinh.
Bài thuốc gợi ý: Dùng 3 - 6 g củ bình vôi khô, thái lát, sắc uống trong ngày.
Tác dụng: An thần, hỗ trợ cải thiện tình trạng khó ngủ, ngủ không sâu, đặc biệt trong trường hợp liên quan đến căng thẳng thần kinh.
Cách dùng: Sắc lượng dược liệu trên với nước, chia uống trong ngày; nếu sử dụng với mục đích hỗ trợ giấc ngủ, nên dùng theo hướng dẫn của thầy thuốc YHCT.
Lưu ý: Bình vôi chứa alcaloid có hoạt tính trên thần kinh, vì vậy không nên tự ý tăng liều hoặc sử dụng kéo dài. Người đang dùng thuốc an thần, thuốc ngủ, thuốc tác động lên thần kinh trung ương hoặc có bệnh lý đặc biệt cần hỏi bác sĩ, dược sĩ trước khi sử dụng.
Một số cây thuốc nam trong vườn hỗ trợ chữa mất ngủ. Ảnh AI.
2. Lạc tiên giúp an thần, giảm trằn trọc
Lạc tiên có tên khoa học Passiflora foetida L. Dược điển Việt Nam ghi nhận phần trên mặt đất của cây làm thuốc. Theo YHCT, lạc tiên vị ngọt, hơi đắng, tính lương, quy vào kinh Tâm và Can; có công năng an thần, giải nhiệt, mát gan, được dùng khi suy nhược thần kinh, hồi hộp, mất ngủ, ngủ hay mơ.
Bài thuốc gợi ý: Lạc tiên khô 20 - 40 g/ngày, sắc uống.
Tác dụng: An thần, hỗ trợ giảm trạng thái bồn chồn, trằn trọc, khó vào giấc và ngủ hay mơ.
Cách dùng: Sắc với nước, chia uống trong ngày; có thể dùng phần nước thuốc vào buổi tối nếu mục đích chính là hỗ trợ giấc ngủ.
Lưu ý: Không nên tự ý phối hợp lạc tiên với nhiều dược liệu hoặc thuốc an thần khác vì có thể làm tăng tác dụng gây buồn ngủ. Người mang thai, cho con bú, trẻ em hoặc người đang điều trị bệnh nên hỏi thầy thuốc trước khi dùng.
3. Đinh lăng hỗ trợ ngủ ngon khi cơ thể suy nhược
Đinh lăng (Polyscias fruticosa (L.) Harms) là cây thuốc quen thuộc trong YHCT. Bộ phận dùng làm thuốc chủ yếu là rễ, ngoài ra lá cũng được sử dụng. Theo YHCT, rễ đinh lăng vị ngọt, hơi đắng, tính mát, có tác dụng bổ khí huyết, thông huyết mạch, dùng trong một số trường hợp cơ thể suy nhược, mệt mỏi, ăn ngủ kém.
Với người mất ngủ kèm mệt mỏi, suy nhược sau thời gian làm việc quá sức hoặc cơ thể yếu, đinh lăng có thể được sử dụng như một vị thuốc hỗ trợ. Tuy nhiên, khác với bình vôi, lạc tiên hay vông nem, đinh lăng không phải vị thuốc chuyên trị mất ngủ.
Bài thuốc gợi ý: Có thể dùng rễ đinh lăng khô 10 - 20 g/ngày, sắc với nước uống. Trong thực hành YHCT, đinh lăng thường được phối hợp với các vị thuốc khác tùy thể bệnh thay vì sử dụng đơn độc.
Tác dụng: Bổ khí, hỗ trợ cơ thể suy nhược, mệt mỏi, ăn ngủ kém; thích hợp hơn với trường hợp mất ngủ đi kèm tình trạng thể lực suy giảm.
Cách dùng: Rễ đinh lăng được rửa sạch, thái mỏng, phơi hoặc sấy khô rồi sắc uống. Không nên tự ý tăng liều hoặc sử dụng kéo dài khi chưa được thầy thuốc đánh giá nguyên nhân mất ngủ.
Lưu ý: Không nên xem đinh lăng là thuốc ngủ hoặc dùng thay thế thuốc điều trị mất ngủ. Người đang mang thai, mắc bệnh mạn tính hoặc đang sử dụng thuốc điều trị nên hỏi bác sĩ, dược sĩ hoặc thầy thuốc YHCT trước khi dùng. Khi mất ngủ kéo dài, đặc biệt kèm hồi hộp, khó thở, trầm cảm, lo âu hoặc buồn ngủ ban ngày nhiều, cần khám để xác định nguyên nhân.
4. Lá vông nem hỗ trợ an thần, dễ ngủ
Lá vông nem là vị thuốc quen thuộc trong các bài thuốc an thần của YHCT. Một số tài liệu dược liệu ghi nhận lá vông có tác dụng an thần, hỗ trợ gây ngủ. Trong hướng dẫn điều trị mất ngủ không thực tổn được Bộ Y tế ban hành năm 2025, lá vông nem cũng xuất hiện trong nghiệm phương "Bổ tâm tỳ an thần hoàn" dành cho thể Tâm Tỳ lưỡng hư.
Bài thuốc gợi ý: Lá vông nem 20 g phối hợp với bá tử nhân 20 g, hoài sơn 20 g, liên nhục 40 g, long nhãn 20 g, táo nhân sao đen 20 g và tang diệp non 20 g. Các vị tán mịn, làm hoàn; ngày uống 2 lần, mỗi lần 12 g.
Tác dụng: Bài thuốc theo phép kiện Tỳ, dưỡng Tâm, an thần, phù hợp với thể Tâm Tỳ lưỡng hư có biểu hiện mất ngủ, hay mơ, dễ tỉnh giấc, hồi hộp, mệt mỏi.
Lưu ý: Người đang sử dụng thuốc an thần, thuốc ngủ hoặc thuốc điều trị bệnh mạn tính nên tham khảo thầy thuốc trước khi phối hợp.
5. Cây xấu hổ giúp trấn tĩnh, an thần
Cây xấu hổ, còn gọi là mắc cỡ, trinh nữ, có tên khoa học Mimosa pudica L. Theo YHCT, cây có vị ngọt, hơi đắng, tính hàn, có tác dụng trấn tĩnh, an thần, làm dịu đau; được sử dụng trong một số trường hợp mất ngủ, suy nhược thần kinh và đau nhức xương khớp.
Bài thuốc gợi ý: Cành, lá xấu hổ khô 15–30 g, sắc uống.
Tác dụng: Trấn tĩnh, an thần, hỗ trợ cải thiện giấc ngủ; có thể được sử dụng khi mất ngủ đi kèm tình trạng đau nhức, căng thẳng.
Cách dùng: Sắc với nước, chia uống trong ngày.
Lưu ý: Không nên tự ý dùng liều cao hoặc kéo dài. Phụ nữ mang thai, trẻ nhỏ, người mắc bệnh mạn tính hoặc đang sử dụng thuốc điều trị cần tham khảo thầy thuốc trước khi dùng.
Các cây thuốc trên đều có vị trí nhất định trong kinh nghiệm sử dụng dược liệu và YHCT, nhưng không phải cứ mất ngủ là dùng một vị thuốc. Bộ Y tế phân chia mất ngủ theo nhiều thể bệnh như Tâm Tỳ lưỡng hư, Tâm Thận bất giao, Tâm Đởm khí hư, Can uất hóa hỏa và đàm nhiệt nội nhiễu; mỗi thể có phép điều trị và bài thuốc khác nhau.
Vì vậy, người mất ngủ nên ưu tiên điều chỉnh giờ ngủ, hạn chế cà phê, thuốc lá và rượu vào buổi tối, duy trì vận động và các phương pháp thư giãn. Đây cũng là những biện pháp được Bộ Y tế đưa vào hướng dẫn điều trị mất ngủ không thực tổn. Nếu mất ngủ kéo dài, tái diễn nhiều đêm, ảnh hưởng rõ đến công việc và sinh hoạt, người bệnh nên đi khám để tìm nguyên nhân thay vì tự mua thuốc nam hoặc thuốc ngủ sử dụng lâu dài.
