Hiện nay, nguyên nhân chính xác gây bệnh Alzheimer vẫn chưa được xác định hoàn toàn. Ngoài yếu tố di truyền và tiền sử gia đình, nhiều yếu tố khác như tuổi tác, chấn thương đầu, một số bệnh lý và lối sống có thể làm tăng nguy cơ mắc bệnh. Trong đó, có những yếu tố không thể thay đổi, nhưng cũng có những yếu tố có thể kiểm soát thông qua việc duy trì lối sống lành mạnh và chăm sóc sức khỏe chủ động.
Các yếu tố nguy cơ của bệnh Alzheimer
Tuổi tác
Alzheimer không phải là biểu hiện bình thường của quá trình lão hóa. Không phải tất cả người lớn tuổi đều mắc Alzheimer, nhưng tuổi cao là một trong những yếu tố nguy cơ quan trọng nhất của bệnh.
Bệnh thường gặp ở người từ 65 tuổi trở lên và nguy cơ tiếp tục tăng theo tuổi. Theo Hiệp hội Alzheimer Hoa Kỳ, khoảng 11% người từ 65 tuổi trở lên mắc Alzheimer; ở nhóm từ 85 tuổi trở lên, tỷ lệ này cao hơn đáng kể. Sự gia tăng tuổi thọ và tốc độ già hóa dân số cũng khiến số người mắc Alzheimer và các dạng sa sút trí tuệ có xu hướng tăng.
Tuy nhiên, tuổi tác chỉ là một yếu tố nguy cơ. Việc một người lớn tuổi có mắc bệnh hay không còn liên quan đến nhiều yếu tố khác, trong đó có di truyền, sức khỏe tim mạch, lối sống và các bệnh lý đi kèm.
Chấn thương đầu
Những người từng bị chấn thương sọ não nghiêm trọng, đặc biệt là chấn thương kèm mất ý thức hoặc bị chấn thương đầu nhiều lần, có thể có nguy cơ mắc Alzheimer và các dạng sa sút trí tuệ cao hơn. Do đó, chủ động phòng tránh chấn thương đầu là một trong những biện pháp bảo vệ sức khỏe não bộ. Khi tham gia giao thông cần đội mũ bảo hiểm đạt chuẩn; người lao động cần sử dụng đầy đủ trang thiết bị bảo hộ. Khi chơi thể thao hoặc làm việc trên cao, cần tuân thủ các biện pháp an toàn, phòng ngừa té ngã và chấn thương.
Suy giảm nhận thức nhẹ
Suy giảm nhận thức nhẹ là tình trạng suy giảm một hoặc một số khả năng nhận thức, chẳng hạn như trí nhớ, ngôn ngữ, khả năng tư duy hoặc thực hiện một số chức năng nhận thức phức tạp, nhưng chưa ảnh hưởng nghiêm trọng đến khả năng sinh hoạt độc lập hằng ngày.
Không phải tất cả trường hợp suy giảm nhận thức nhẹ đều tiến triển thành Alzheimer. Tuy nhiên, một số người có thể tiếp tục suy giảm nhận thức và phát triển thành sa sút trí tuệ. Ở một số trường hợp, các dấu ấn sinh học liên quan đến Alzheimer, chẳng hạn sự tích tụ protein beta-amyloid và tau trong não, có thể được phát hiện và giúp đánh giá nguy cơ.
Sự gia tăng tuổi thọ khiến số người mắc Alzheimer và các dạng sa sút trí tuệ có xu hướng tăng. Ảnh AI
Sức khỏe tim mạch và lối sống
Sức khỏe tim mạch có mối liên hệ chặt chẽ với sức khỏe não bộ. Các bệnh lý và yếu tố nguy cơ làm tổn thương mạch máu có thể ảnh hưởng đến quá trình cung cấp máu và oxy cho não, đồng thời làm tăng nguy cơ suy giảm nhận thức và sa sút trí tuệ.
Một số yếu tố cần đặc biệt lưu ý gồm tăng huyết áp, đái tháo đường, bệnh tim mạch, đột quỵ, rối loạn mỡ máu, hút thuốc lá, ít vận động và thừa cân, béo phì.
Đặc biệt, tăng huyết áp ở tuổi trung niên có liên quan đến nguy cơ suy giảm nhận thức và sa sút trí tuệ về sau. Hút thuốc lá cũng có thể làm tăng nguy cơ mắc Alzheimer và các dạng sa sút trí tuệ khác. Vì vậy, kiểm soát huyết áp, đường huyết, mỡ máu; duy trì cân nặng hợp lý; bỏ thuốc lá và thường xuyên vận động không chỉ giúp bảo vệ tim mạch mà còn góp phần bảo vệ não bộ.
Hoạt động trí não giúp phòng bệnh Alzheimer
Một số chiến lược giúp lão hóa khỏe mạnh có thể góp phần duy trì sức khỏe não bộ và giảm nguy cơ suy giảm nhận thức. Những biện pháp này bao gồm xây dựng chế độ ăn uống cân bằng, tập thể dục thường xuyên, duy trì các mối quan hệ xã hội, không hút thuốc, hạn chế rượu bia và kiểm soát tốt các bệnh mạn tính.
Bên cạnh hoạt động thể chất, duy trì hoạt động trí não cũng rất quan trọng. Việc thường xuyên học hỏi và thực hiện các hoạt động đòi hỏi não bộ vận dụng khả năng nhận thức có thể giúp duy trì chức năng não. Đọc sách, học một kỹ năng mới, chơi nhạc cụ, giải câu đố, chơi các trò chơi phù hợp và giao tiếp xã hội thường xuyên là những lựa chọn hữu ích.
Mặc dù một số yếu tố nguy cơ Alzheimer như tuổi tác, di truyền và tiền sử gia đình không thể thay đổi, nhiều yếu tố khác có thể được kiểm soát. Chủ động bảo vệ sức khỏe tim mạch, phòng tránh chấn thương đầu, duy trì vận động, chế độ ăn lành mạnh, hoạt động xã hội và trí não có thể góp phần giảm nguy cơ suy giảm nhận thức khi về già.
Quan trọng hơn, khi xuất hiện những thay đổi bất thường về trí nhớ, tư duy hoặc khả năng thực hiện các công việc quen thuộc, người bệnh nên được thăm khám sớm. Phát hiện và xử lý các yếu tố nguy cơ từ sớm sẽ giúp bảo vệ sức khỏe não bộ và nâng cao chất lượng cuộc sống.
