1. Tuân thủ điều trị
Người có nguy cơ cao (béo phì, tiền sử gia đình, hội chứng buồng trứng đa nang, tăng huyết áp…) hoặc đã được chẩn đoán đái tháo đường cần:
- Dùng thuốc đúng chỉ định, không tự ý tăng, giảm liều hoặc ngưng thuốc.
- Tái khám định kỳ để bác sĩ đánh giá và điều chỉnh phác đồ điều trị phù hợp.
- Kết hợp điều trị bằng thuốc với chế độ ăn uống và luyện tập hợp lý.
Việc duy trì đường huyết trong mục tiêu điều trị giúp ngăn ngừa hoặc làm chậm tiến triển các biến chứng mạn tính, đồng thời cải thiện sức khỏe tổng thể và chất lượng cuộc sống. Các chỉ số thường được theo dõi gồm đường huyết mao mạch đầu ngón tay, đường huyết đo bằng hệ thống theo dõi đường huyết liên tục (CGM) và chỉ số HbA1c.
Đường huyết mao mạch có thể được đo tại bất kỳ thời điểm nào trong ngày bằng máy thử đường huyết cầm tay. Tuy nhiên, để thuận tiện cho theo dõi và điều trị, bác sĩ thường khuyến nghị đo đường huyết trước bữa ăn và/hoặc sau ăn 2 giờ - thời điểm đường huyết đạt mức cao nhất trong ngày.
Chỉ số HbA1c thường được kiểm tra mỗi 3 - 6 tháng, phản ánh mức đường huyết trung bình trong khoảng 3 tháng gần nhất, với mục tiêu chung là dưới 7% ở đa số bệnh nhân.
Ở người lớn tuổi, ăn uống kém, có nguy cơ hoặc tiền sử hạ đường huyết nặng, mắc nhiều bệnh lý phối hợp (ung thư, suy gan, suy tim, suy thận nặng…), hoặc khả năng tự theo dõi hạn chế, mục tiêu kiểm soát đường huyết có thể được nới lỏng. Việc điều chỉnh sẽ do bác sĩ cân nhắc trên từng trường hợp cụ thể nhằm giảm nguy cơ hạ đường huyết đe dọa tính mạng.
2. Ăn uống khoa học
Bên cạnh thuốc điều trị, điều chỉnh lối sống, đặc biệt là chế độ ăn uống đóng vai trò then chốt trong kiểm soát đái tháo đường. Nhiều nghiên cứu cho thấy, chế độ ăn hợp lý có thể giúp phòng ngừa tới 80% nguy cơ mắc đái tháo đường type 2.
Nguyên tắc ăn uống khoa học gồm:
- Giảm tiêu thụ đường, chất béo xấu và tinh bột tinh luyện như bánh mì trắng, cơm trắng, nước ngọt, đồ ăn nhanh.
- Tăng cường chất xơ từ rau xanh, trái cây ít ngọt (ổi, bưởi, thanh long), các loại đậu và ngũ cốc nguyên hạt.
- Ưu tiên thực phẩm có chỉ số đường huyết (GI) thấp để giúp đường huyết ổn định hơn.
- Ăn đúng bữa, đủ chất, hạn chế ăn khuya và không bỏ bữa sáng.
Việc ăn uống cần đi kèm theo dõi cân nặng và kiểm tra đường huyết, đặc biệt ở những người có yếu tố nguy cơ.
Đái tháo đường là bệnh lý chuyển hóa mạn tính, đặc trưng bởi tình trạng tăng đường huyết kéo dài.
3. Vận động thể chất, giảm cân nếu thừa cân - béo phì
Hoạt động thể chất giúp cải thiện độ nhạy insulin, hỗ trợ kiểm soát cân nặng và làm giảm đường huyết. Người bệnh nên duy trì vận động ít nhất 150 phút mỗi tuần, tương đương 30 phút/ngày trong 5 ngày/tuần.
Các hình thức vận động phù hợp gồm: đi bộ nhanh, làm việc nhà, khiêu vũ, bơi lội, đạp xe hoặc các môn thể thao ít va chạm như cầu lông, bóng bàn. Khi mới bắt đầu tập luyện, nên khởi động nhẹ nhàng, tăng dần cường độ và thời gian để cơ thể thích nghi.
Với các môn vận động cường độ cao như đá bóng, bóng rổ, bóng chuyền, có thể rút ngắn số ngày tập trong tuần. Người lớn tuổi hoặc có bệnh nền nên tập luyện nhẹ nhàng và có sự tư vấn của bác sĩ.
Thừa cân, béo phì và lối sống ít vận động là những yếu tố quan trọng thúc đẩy đề kháng insulin và làm bệnh tiến triển nặng hơn. Mục tiêu giảm 3 - 7% cân nặng ban đầu đã có thể giúp cải thiện kiểm soát đường huyết; giảm từ 10% trở lên sẽ mang lại lợi ích rõ rệt hơn. Tuy nhiên, giảm cân cần thực hiện từ từ, bền vững, với tốc độ không quá 0,5 - 1 kg/tuần.
4. Thay đổi lối sống và thói quen không phù hợp
Hút thuốc lá và uống rượu, bia làm tổn thương mạch máu, vốn đã bị ảnh hưởng ở bệnh nhân đái tháo đường, do đó cần giảm dần và tiến tới từ bỏ hoàn toàn. Người bệnh cũng cần tránh thói quen bỏ bữa, đặc biệt là bữa sáng, nhằm hạn chế nguy cơ hạ đường huyết khi dùng thuốc.
Với người lớn tuổi, nên chuẩn bị sẵn kẹo đường hoặc trái cây khô để sử dụng khi có dấu hiệu hạ đường huyết.
Bên cạnh đó, giữ tinh thần tích cực và kiểm soát căng thẳng cũng rất quan trọng. Căng thẳng kéo dài làm tăng hormone cortisol, khiến đường huyết tăng cao. Người bệnh nên học cách thư giãn thông qua thiền, đọc sách, hít thở sâu, ngủ đủ giấc, duy trì các mối quan hệ xã hội và tham gia hoạt động tập thể. Khi cần thiết, có thể tìm đến sự hỗ trợ của chuyên gia tâm lý.
Tóm lại, đái tháo đường thường tiến triển âm thầm và nhiều trường hợp chỉ được phát hiện khi đã có biến chứng. Việc kiểm tra đường huyết định kỳ mỗi 6 - 12 tháng, đặc biệt ở người có tiền đái tháo đường hoặc rối loạn dung nạp glucose, là rất cần thiết.
Đái tháo đường hoàn toàn có thể phòng ngừa và không quá đáng lo ngại nếu được kiểm soát tốt. Chủ động thay đổi lối sống, theo dõi sức khỏe định kỳ và giữ tinh thần tích cực sẽ giúp giảm biến chứng, cải thiện chất lượng cuộc sống và sống khỏe mạnh lâu dài.
