Dâm dương hoắc có tên khoa học thuộc chi Epimedium, họ Hoàng liên gai (Berberidaceae). Đây là nhóm thực vật có nhiều loài khác nhau, phân bố chủ yếu ở khu vực châu Á. Theo Dược điển Trung Quốc, dược liệu dâm dương hoắc được sử dụng là phần lá phơi hoặc sấy khô của một số loài thuộc chi epimedium, gồm epimedium brevicornu, epimedium sagittatum, epimedium pubescens và epimedium koreanum.
Theo y học cổ truyền, dâm dương hoắc có vị cay, ngọt, tính ôn, quy vào kinh Can và Thận. Dược liệu có công năng bổ thận dương, cường cân cốt (làm mạnh gân xương), khu phong thấp; thường được sử dụng trong các trường hợp thận dương hư, đau lưng mỏi gối, gân xương yếu, phong thấp tý thống (tình trạng đau nhức ở cơ, khớp, gân và các chi do phong, hàn, thấp xâm nhập, làm khí huyết vận hành không thông) và suy giảm chức năng sinh lý.
Về thành phần hóa học, dâm dương hoắc chứa flavonoid, trong đó icariin là một hoạt chất được nghiên cứu nhiều. Các nghiên cứu thực nghiệm cho thấy hợp chất này có tiềm năng tác động đến tuần hoàn, chuyển hóa xương và một số quá trình viêm, oxy hóa trong cơ thể.
Dâm dương hoắc là vị thuốc dùng trong các trường hợp thận dương hư, đau lưng mỏi gối và suy giảm chức năng sinh lý. Ảnh AI.
1. Lợi ích sức khỏe tiềm năng của dâm dương hoắc
1.1 Dâm dương hoắc hỗ trợ chức năng sinh lý nam
Đây là một trong những công dụng được quan tâm nhiều nhất của dâm dương hoắc. Theo y học cổ truyền, vị thuốc có tác dụng bổ thận dương, thường được sử dụng trong các bài thuốc dành cho người có biểu hiện suy giảm chức năng sinh lý do thận dương hư.
Dưới góc độ dược lý hiện đại, icariin trong dâm dương hoắc có khả năng ức chế enzym phosphodiesterase type 5 (PDE5). Đây là enzym tham gia điều hòa nồng độ guanosine monophosphate vòng (cGMP), một chất có vai trò quan trọng trong cơ chế giãn cơ trơn và tăng lưu lượng máu đến thể hang dương vật khi có kích thích tình dục. Tuy nhiên, tác dụng ức chế PDE5 của icariin được ghi nhận chủ yếu trong các nghiên cứu thực nghiệm. Hoạt tính này không đồng nghĩa với hiệu quả tương đương các thuốc điều trị rối loạn cương dương như sildenafil.
Theo Mayo Clinic, hiện chưa có đủ bằng chứng cho thấy dâm dương hoắc có hiệu quả điều trị rối loạn cương dương ở người. Vì vậy, không nên tự ý sử dụng dược liệu thay thế thuốc điều trị hoặc trì hoãn việc thăm khám khi có biểu hiện rối loạn cương dương.
1.2 Tiềm năng hỗ trợ sức khỏe xương
Một số nghiên cứu cho thấy flavonoid trong dâm dương hoắc có thể tác động đến quá trình chuyển hóa xương, bao gồm hoạt động của tế bào tạo xương và tế bào hủy xương. Đây là cơ sở để các nhà khoa học nghiên cứu tiềm năng ứng dụng dược liệu trong hỗ trợ phòng ngừa và cải thiện tình trạng mất xương.
Đáng chú ý, một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, có đối chứng giả dược kéo dài 24 tháng trên phụ nữ sau mãn kinh cho thấy flavonoid có nguồn gốc từ dâm dương hoắc có tiềm năng hạn chế mất xương. Một phân tích gộp công bố năm 2025 cũng ghi nhận kết quả tích cực về mật độ khoáng xương ở người mắc loãng xương nguyên phát khi sử dụng các chế phẩm epimedium.
Tuy nhiên, các kết quả này chưa đủ để khẳng định dâm dương hoắc có thể điều trị loãng xương hoặc thay thế các phương pháp điều trị đã được chứng minh. Người mắc loãng xương vẫn cần được đánh giá nguy cơ gãy xương và điều trị theo chỉ định chuyên môn.
1.3 Có tiềm năng hỗ trợ bảo vệ tim mạch
Một số nghiên cứu tiền lâm sàng cho thấy icariin có hoạt tính chống oxy hóa, chống viêm và điều hòa chuyển hóa lipid. Hợp chất này được nghiên cứu về khả năng hạn chế quá trình oxy hóa lipid, giảm phản ứng viêm tại thành mạch và tác động đến sự hình thành mảng xơ vữa động mạch.
Trong các mô hình thực nghiệm trên động vật, icariin cho thấy tiềm năng làm giảm một số biểu hiện liên quan đến xơ vữa động mạch. Đây là hướng nghiên cứu đáng chú ý về khả năng bảo vệ hệ tim mạch của hoạt chất có nguồn gốc thực vật này.
Tuy nhiên, những kết quả trên chủ yếu được ghi nhận trong phòng thí nghiệm và nghiên cứu động vật, chưa có đủ bằng chứng lâm sàng để khẳng định uống dâm dương hoắc giúp giảm cholesterol máu, ngăn ngừa xơ vữa động mạch hoặc phòng tránh nhồi máu cơ tim, đột quỵ.
2. Cách sử dụng dâm dương hoắc và những lưu ý an toàn
2.1 Cách sử dụng
Dâm dương hoắc được sử dụng trong y học cổ truyền dưới dạng thuốc sắc, phối hợp với các vị thuốc khác hoặc chế biến thành những dạng bào chế khác nhau. Trên thị trường hiện nay còn có các sản phẩm chiết xuất dưới dạng viên nang, viên nén và bột.
Liều lượng sử dụng phụ thuộc vào loài dược liệu, bộ phận dùng, cách chế biến và hàm lượng hoạt chất. Hiện chưa có liều dùng bổ sung thống nhất được xác lập bằng các thử nghiệm lâm sàng chất lượng cao. Vì vậy, không nên tự ý mua dược liệu về sắc uống hoặc sử dụng thực phẩm chức năng theo quảng cáo.
2.2 Những đối tượng cần thận trọng
Người mắc bệnh tim mạch: Dâm dương hoắc đã có báo cáo liên quan đến tình trạng tim đập nhanh, rối loạn nhịp tim ở người có bệnh tim. Người mắc bệnh tim cần hỏi ý kiến bác sĩ trước khi sử dụng.
Người mắc bệnh nhạy cảm với hormone: Một số dẫn xuất flavonoid của dâm dương hoắc có hoạt tính giống estrogen trong nghiên cứu thực nghiệm. Người mắc ung thư nhạy cảm với hormone hoặc đang điều trị bằng thuốc ức chế aromatase cần tham khảo ý kiến bác sĩ.
Phụ nữ mang thai và cho con bú: Chưa có đủ dữ liệu về độ an toàn, do đó nên tránh tự ý sử dụng.
Người đang dùng thuốc: Dâm dương hoắc có khả năng ảnh hưởng đến một số enzym chuyển hóa thuốc tại gan. Người đang điều trị bệnh mạn tính cần thông báo cho bác sĩ về các loại dược liệu và thực phẩm chức năng đang sử dụng.
Một số tác dụng không mong muốn được ghi nhận gồm chóng mặt, khô miệng, chảy máu cam, cảm giác nóng bừng và rối loạn tiêu hóa. Việc sử dụng liều cao hoặc sản phẩm không rõ nguồn gốc có thể làm tăng nguy cơ gặp phản ứng bất lợi.
Đặc biệt, không nên cho rằng dược liệu có nguồn gốc tự nhiên thì mặc nhiên an toàn. Người dùng cần lựa chọn sản phẩm có nguồn gốc rõ ràng, được kiểm soát chất lượng và tránh những chế phẩm quảng cáo có tác dụng tăng cường sinh lý tức thì.
Bài viết mang tính chất tham khảo.
