Trong văn hóa ẩm thực Việt Nam, khay mứt là một trong những món không thể thiếu trong ngày Tết cổ truyền. Các món mứt thường được bày biện có màu sắc tự nhiên với nhiều loại và đủ vị chua, cay, ngọt, bùi. Mứt Tết không chỉ là món ăn chơi mà còn mang ý nghĩa như những "vị thuốc" từ kho tàng dược liệu dân gian.
Theo PGS.TS. Nguyễn Thị Lâm - nguyên Phó Viện trưởng Viện Dinh dưỡng Quốc gia, có thể coi mứt là các thực phẩm dinh dưỡng vì có chứa nhiều thành phần tốt cho cơ thể như đường bột, protein, acid hữu cơ, vitamin và khoáng chất, nhiều chất chống lão hóa tốt cho sức khỏe. Đặc biệt hơn là các nhóm hóa thực vật có tác dụng chống oxy hóa tế bào tăng cường lợi gan, thải độc cho cơ thể.
1. Mứt gừng làm ấm cơ thể và hỗ trợ tiêu hóa
Theo y học cổ truyền, gừng tươi có vị cay tính ấm, đi vào các kinh phế tỳ vị, có tác dụng phát tán phong hàn và ôn trung làm ấm dạ dày. Nghiên cứu hiện đại cho thấy các hợp chất phenol trong gừng như gingerol và shogaol có khả năng kích thích tiết dịch vị và tăng cường nhu động ruột. Điều này đặc biệt hữu ích trong những ngày Tết khi hệ tiêu hóa phải chịu áp lực lớn từ các món ăn giàu đạm và chất béo, giúp giảm nhanh cảm giác đầy bụng, chướng hơi và buồn nôn.
Trong ngày đầu xuân, độ ẩm cao và hơi lạnh, món mứt gừng cay thơm lạ miệng được nhiều người yêu thích. Ngậm một lát mứt gừng có tác dụng giảm ho, phòng cảm cúm và kích thích tiêu hóa rất tốt. Nhâm nhi mứt gừng cay nồng vào buổi sáng sớm giúp kích hoạt quá trình trao đổi chất và giữ ấm cơ thể hiệu quả khi đi chúc Tết ngoài trời lạnh.
Khay mứt Tết không chỉ là món ăn chơi mà còn là những "phương thuốc" tự nhiên khi biết cách sử dụng đúng và đủ. Ảnh minh họa AI
2. Mứt quất giúp long đờm và dịu cơn ho ngày lạnh
Trong thời tiết nồm ẩm của mùa xuân, bên cạnh việc chăm sóc hệ tiêu hóa, việc bảo vệ đường hô hấp cũng rất cần thiết. Mứt quất hay còn gọi là mứt tắc giống như một loại thuốc kháng khuẩn tự nhiên cho vòm họng. Giá trị dược liệu chính của mứt quất nằm ở phần vỏ chứa nhiều tinh dầu và các chất chống oxy hóa.
Khi được chế biến đúng cách, tinh dầu trong vỏ quất kết hợp với đường hoặc mật ong sẽ tạo ra tác dụng nhuận phế, giúp làm loãng đờm và dịu các cơn ho do cảm lạnh hoặc do sử dụng nhiều rượu bia, đồ uống lạnh. Ngoài ra, hàm lượng vitamin C tự nhiên vẫn được lưu giữ một phần trong quả quất giúp tăng cường hệ miễn dịch cho cơ thể để chống lại các tác nhân gây bệnh từ môi trường.
3. Mứt hạt sen có tác dụng an thần và cải thiện giấc ngủ
Khác với tính cay nóng của gừng hay quất, mứt hạt sen mang lại giá trị dinh dưỡng thiên về bồi bổ và an thần. Hạt sen trong Đông y được coi là vị thuốc quý có tác dụng ích thận, bổ tỳ và dưỡng tâm. Trong những ngày Tết, nhịp sinh học thường bị đảo lộn do thức khuya và sự hưng phấn quá mức trong không khí lễ hội dễ dẫn đến tình trạng khó ngủ hoặc ngủ không sâu giấc, đặc biệt ở người cao tuổi.
Việc thưởng thức vài viên mứt hạt sen với vị ngọt bùi thanh tao sẽ cung cấp các dưỡng chất như magie và các alkaloid có tác dụng trấn tĩnh hệ thần kinh trung ương. Nhờ đó, món mứt này giúp thư giãn tinh thần, giảm căng thẳng và đưa cơ thể vào giấc ngủ dễ dàng hơn sau những ngày vui chơi bận rộn.
Các món mứt Tết cổ truyền thường chứa lượng đường khá cao nên cần thận trọng khi thưởng thức.
4. Cách thưởng thức mứt Tết an toàn
Tuy có một số lợi ích sức khỏe nhưng mứt Tết vẫn là thực phẩm chứa hàm lượng đường rất cao để bảo quản tự nhiên. Việc nạp quá nhiều đường khi bụng đói sẽ khiến chỉ số đường huyết tăng vọt, buộc tuyến tụy phải hoạt động quá mức để tiết insulin, gây bất lợi cho người có nguy cơ đái tháo đường hoặc thừa cân - béo phì.
Các chuyên gia khuyến cáo chỉ nên ăn mứt như một món tráng miệng với số lượng nhỏ, không ăn quá nhiều một lúc dễ gây tăng đường huyết đột ngột.
Cách tốt nhất là kết hợp ăn mứt và uống trà xanh nóng không đường. Các hợp chất chống oxy hóa EGCG và vị chát nhẹ của tanin trong trà xanh sẽ giúp trung hòa vị ngọt gắt của mứt, làm chậm quá trình hấp thu đường vào máu và hỗ trợ quá trình chuyển hóa chất béo.
Ngoài ra, để đảm bảo an toàn, không ăn khi mứt có dấu hiệu chảy nước, xuất hiện đốm mốc trắng hoặc có mùi chua lạ do vi khuẩn và nấm mốc dễ gây ngộ độc hoặc rối loạn tiêu hóa.
PGS.TS. Nguyễn Thị Lâm lưu ý, do chứa nhiều đường nên mứt tạo ra năng lượng là chính, không cung cấp đủ thành phần dưỡng chất nhất là các vitamin, khoáng chất cho cơ thể so với lúc còn tươi, vì vậy người cao tuổi, trẻ em, phụ nữ mang thai không nên ăn nhiều hoặc ăn mứt thay thế cho các thực phẩm khác.
