Nhẩm tính số lượng ca khúc cách mạng đứng được với thời gian, các tác phẩm khí nhạc mà phần lớn là những tác phẩm đồ sộ thường được lựa chọn biểu diễn trong các chương trình hòa nhạc lớn cả trong nước và quốc tế, nhiều người phải nể phục ông. Vậy mà cho đến lúc này, mấp mé ngưỡng 80, ông vẫn ao ước: Giá như mình còn khỏe.
- Nhắc đến nhạc sĩ Trọng Bằng, có người nói ông là người chỉ huy dàn nhạc giỏi, người khác lại bảo ông là người sáng tác ca khúc cách mạng hay và những bản giao hưởng tuyệt vời, nhưng cũng có người lại nói ông là nhà sư phạm cừ khôi. Nghe họ nói vậy, ông có vui không?
- Khi nghe họ kể về những đóng góp của mình thì thấy vui lắm chứ, nhưng khi làm thì mình không để ý. Thực ra, do nhiệt tình làm nhiều thứ mà nhiều khi quên không biết mình làm cái gì là chính. Nhưng khi chững lại nhìn thì tự thấy mình là người làm âm nhạc bác học.
- Nghe nói khi chưa học về chỉ huy, lúc 23 tuổi (1954), chỉ mới có được một số bài hát đầu tay, ông đã dàn dựng và chỉ huy chương trình biểu diễn đầu tiên tại Hà Nội khi quân ta tiến vào tiếp quản Thủ đô?
- Nghĩ lại thì cũng thấy liều lĩnh, nhưng ngày đó đam mê và hào hứng lắm. Rồi năm 1955, khi tham gia Liên hoan thanh niên sinh viên thế giới tại Ba Lan, tôi cũng chỉ huy dàn nhạc Ba Lan ở Vacsava với bài giao hưởng Chiến thắng Điện Biên của nhạc sĩ Đỗ Nhuận mở màn cho chương trình biểu diễn của Đoàn nghệ thuật VN. Trước đó, đoàn đã biểu diễn ở Trung Quốc, sau đó là ở Nhà hát Xanh tại triển lãm toàn Liên bang Xô viết về thành tựu nông nghiệp. Kỷ niệm lớn nhất trong đời tôi là lần chỉ huy hợp xướng vào ngày 2/9/1955 do Bộ Ngoại giao Liên Xô và Đại sứ quán VN tổ chức nhân Kỷ niệm Quốc khánh nước ta tại Liên Xô (trước đây). Lần đó, đoàn được biểu diễn tại Nhạc viện Tchaikovsky - thánh địa của âm nhạc thế giới - nơi mà không phải đoàn nghệ thuật nào cũng vào được. Tôi chỉ huy biểu diễn bài Du kích sông Thao của nhạc sĩ Đỗ Nhuận. Lúc này, đất nước VN được nhân dân Liên Xô đề cao và quý trọng lắm vì chúng ta vừa làm nên chiến thắng Điện Biên lẫy lừng. Người đi xem rất đông, chương trình còn được truyền khắp Liên bang Xô viết. Cuộc biểu diễn này đã mở đầu cho cuộc đời âm nhạc chuyên nghiệp của tôi, sau đó tôi được cử đi học chỉ huy và ngày 14/6/1963 tốt nghiệp tại Nhạc viện Tchaikovsky.
- Vậy là nghiệp chỉ huy cũng mang đến cho ông nhiều cơ duyên may mắn khi luôn gắn với các sự kiện trọng đại của đất nước đấy chứ. Ông còn nhớ kỷ niệm nào trong chương trình hòa nhạc đồ sộ tại Nhà hát Thành phố ngày 1/6/1975 chào mừng Đại thắng mùa xuân và 30 năm Quốc khánh nước CHXHCNVN cũng vào năm đó?
 Nhạc sĩ Trọng Bằng chỉ huy dàn nhạc. |
- Lúc này, về nghề nghiệp thì vững tâm rồi vì tôi đã tốt nghiệp nghiên cứu sinh ngành này năm 1972. Về nước đã cầm đũa chỉ huy nhiều đêm diễn với nhiều danh mục tác phẩm tầm cỡ, từ tác phẩm kinh điển của các nhạc sĩ thế giới đến các tác phẩm có giá trị của các nhạc sĩ VN. Chỉ có điều biểu diễn trong không khí đất nước vừa chiến thắng, lại lần đầu tiên đến với khán giả Sài Gòn thì cũng hồi hộp lắm. Không may lần xuất quân đó tôi lại bị bệnh trĩ, nhưng sự thăng hoa của toàn dân tộc đã giúp tôi trụ vững trên bục chỉ huy.
- Một nhà văn hóa tại TP. Hồ Chí Minh có mặt trong buổi biểu diễn đó kể lại với tôi rằng, họ xúc động khi nhìn thấy một nhạc trưởng trẻ tuổi gầy gò người Bắc chỉ huy gần 100 nghệ sĩ biểu diễn các tác phẩm của L.V. Beethoven, F.B.Mendelssohn, P.I. Tchaikovsky, F. Schubert, G. Rosonini và của Nguyễn Đình Tấn, Nguyễn Văn Thương...
- Ngày đó, dân chúng và báo chí Sài Gòn ngợi ca ghê lắm, chúng tôi cũng hãnh diện và tự hào không làm hổ thẹn nền âm nhạc bác học miền Bắc. Có tờ báo viết: Sài Gòn giải phóng, Dàn nhạc VN đã có một trận công kích bằng âm thanh âm nhạc bác học, chinh phục hoàn toàn lòng dân hòn ngọc viễn đông trong không khí còn tràn trề ngày chiến thắng. Các phóng viên của Đài BBC lúc đó ở Sài Gòn đã gặp tôi và nói: Lúc đầu, khi chúng tôi nghe âm nhạc Beethoven vang lên cứ tưởng là bản nhạc đó phát ra từ một ngôi nhà gần đó, không ngờ lại là của Dàn nhạc giao hưởng từ Hà Nội vào. Khi nghe trình tấu trong Nhà hát thành phố mới thấy các ông không chỉ có sức mạnh quân sự mà còn có cả sức mạnh của một nền văn hóa tiên tiến. Như vậy thì các ông đánh Mỹ, giành được chiến thắng là lẽ đương nhiên.
- Thế còn 2/9/1975 thì sao ạ?
- Có lẽ do dư âm quá huy hoàng của nhạc giao hưởng biểu diễn ở Sài Gòn như vậy nên dù tôi đang phải nằm bẹp tại một khách sạn ở Sài Gòn thì nhận được yêu cầu phải ra ngay Hà Nội để chuẩn bị chương trình cho 2/9. Lần đầu tiên, một tác phẩm sử thi hợp xướng quy mô của nhạc sĩ Nguyễn Đình Tấn viết về Cách mạng tháng Tám biểu diễn 2 tiếng tại Nhà hát Lớn. Dàn nhạc, hợp xướng, đội múa đông lắm, tới hơn trăm nghệ sĩ. Chương trình đã chứng tỏ sự lớn mạnh của nền âm nhạc bác học VN. Sau này thì hầu như những ngày lễ trọng đại của đất nước, những dịp kỷ niệm 2/9 tôi đều tham gia chỉ huy. Năm 1990, không ai đặt hàng cả, nhưng nhân kỷ niệm 2/9, tôi đã sáng tác bản giao hưởng thơ Người về đem tới ngày vui và hầu như dịp 2/9 năm nào cũng được chọn biểu diễn.
- Thưa ông, nhắc đến giá trị âm nhạc của nhạc sĩ Trọng Bằng, người ta thường nhắc nhiều đến những sáng tác khí nhạc như overture Chào mừng, giao hưởng thơ Người về đem tới ngày vui. Đó là những bản nhạc được nhiều nhạc trưởng nước ngoài chọn trong các chương trình biểu diễn tại VN. Ngoài ra còn có 5 bản Fuga cho piano, một vũ khúc cho violon và piano.
- Có thể nói hai tác phẩm giao hưởng trên được đánh nhiều nhất ở nước ta. Rồi tôi còn làm nhạc cho nhiều vở kịch: Khúc thứ ba bi tráng, Người cầm súng, Những người Nga, Hẹn ngày trở lại, Đêm cuối cùng ở Tây Ban Nha, Bão biển...; viết nhạc cho nhiều bộ phim: Cù Chính Lan, Biển lửa, Ngày lễ thánh, Trừng phạt, 2 tập Hoàng Hoa Thám, Cơn lốc biển, Bức tường không xây...
- Nhắc tới overture Chào mừng, tôi lại chợt nhớ tới "tai nạn nghề nghiệp" của ông năm nào khi một số nhạc sĩ cho rằng có những ô nhịp lấy trong bản Giao hưởng số 5 của Shostakovitch và Giao hưởng số 7 của Prokofiev.
- Do ghen ghét, đố kỵ thôi mà. Gia đình tôi có truyền thống âm nhạc, con trai cũng là Tiến sĩ về violon ở Canada. Tôi không thèm trả lời, việc tồi tệ như thế mình xông vào làm gì. Thói đố kỵ chẳng bao giờ song hành cùng tài năng. Nói như một nhà hiền triết: Khi báo thù một người chơi xấu mình, tốt nhất là đừng làm theo họ. Tôi chỉ buồn về thế thái nhân tình, buồn cho giới nghệ sĩ. Họ là bạn mình, thậm chí mình còn làm ơn cho họ, chỉ vì đố kỵ mà đi kiện. Sau này đã có thông báo của cơ quan chức năng: nhạc sĩ Trọng Bằng không đạo nhạc. Thế là đủ rồi.
- Bây giờ ông còn sáng tác không?
- Ít lắm, 80 tuổi rồi. Năm ngoái đang chỉ huy một chương trình, tôi bị tai biến nhẹ.
- Giờ đây nhìn lại sự nghiệp của mình, ông có tự hào không?
- Tôi không ân hận gì khi cống hiến cả cuộc đời cho âm nhạc. Bây giờ thì tiếc, giá mình còn khỏe, còn nhiều thời gian thì còn làm được nhiều việc nữa. Nhưng cuộc đời con người là hữu hạn, chấp nhận vậy thôi. Tôi biết trong ngày 2/9 năm nay, Kỷ niệm 65 năm Quốc khánh sẽ có một chương trình biểu diễn lớn tại sân vận động quốc gia Mỹ Đình, bài Người về đem tới ngày vui sẽ được vang lên ở đó do chính cậu học trò giỏi của tôi thời ở Nhạc viện - NSƯT Phạm Ngọc Khôi chỉ huy. Tôi rất vui.
- Xin cảm ơn ông!
Phi Dũng(thực hiện)