Lá cúc tần vò ra có mùi thơm hăng nhẹ. Rễ, cành và lá đều được dùng, chủ yếu cho những chứng bệnh thường gặp khi trở trời như cảm mạo, đau nhức mình mẩy…
Theo y học cổ truyền, cúc tần vị đắng, quy vào hai kinh phế và thận. Vị thuốc này giúp phát tán phong nhiệt, tiêu độc, lợi tiểu, tiêu đàm, tiêu ứ, sát trùng và hỗ trợ tiêu hóa. Dân gian hay dùng cho các chứng cảm sốt không ra mồ hôi, đau nhức gân xương, phong thấp.
Y học hiện đại cũng đã bắt đầu quan tâm đến loài cây này. Một tổng quan trên tạp chí Pharmaceutical Sciences Asia (2022) cho biết các nghiên cứu tập trung vào tác dụng chống oxy hóa, kháng khuẩn, chống ung thư và kháng viêm; hoạt chất chính gồm các acid caffeoylquinic và glycosid terpen.
Cây cúc tần (Ảnh PV).
1. Bài thuốc dân gian từ cúc tần
Cúc tần được ứng dụng trong các bài thuốc chữa:
1. Chữa cảm sốt: Cúc tần, lá tre, bạc hà, kinh giới, tía tô, cát căn mỗi vị 20 g; cúc hoa và địa liền mỗi vị 5 g. Các vị làm thành thuốc bột hoặc thuốc viên; uống 2 - 3 lần mỗi ngày, mỗi lần 4 - 6 g.
2. Chữa sốt cao hoặc sốt từng cơn, nóng rét qua lại, đau đầu chóng mặt: Rễ cúc tần 15-20 g, sắc uống 1 thang/ngày.
3. Chữa sốt nóng mùa hè hoặc cảm sốt lúc nóng, lúc rét, khát nước, nhức đầu, đắng miệng: Rễ cúc tần 15 g, sắn dây 12 g, hương nhu trắng 10 g, thanh bì 8 g, sắc uống 1 tháng/ngày, chia 3 lần.
4. Chữa cảm sốt, nhức đầu, ho, không ra mồ hôi: Cúc tần 2 nắm, lá sả 1 nắm, lá chanh 1 nắm; nấu lấy nước để xông và uống nóng, sau đó đắp chăn cho ra mồ hôi.
5. Chữa nhức mỏi gân xương, đau lưng: Rễ cúc tần, rễ xấu hổ, rễ bưởi bung mỗi vị 20 g; rễ đinh lăng và cam thảo dây mỗi vị 10 g. Sắc uống.
6. Chữa đau nhức mình mẩy, đau lưng, đau vai gáy: Lá cúc tần, lá ngải cứu, mỗi thứ 1 nắm nhỏ, xào nóng với chút muối, đắp chườm nơi bị đau, ngày 1-2 lần.
7. Chữa mỏi lưng: Lá, cành non cúc tần giã nát, cho thêm ít rượu xoa cho nóng, rồi đắp lên hai bên thận chữa mỏi lưng.
8. Hỗ trợ chữa gãy xương (dùng ngoài): Bột lá cúc tần 200 g, bột lá ngải cứu 100 g, sáp ong 100 g, bột quế chi 40 g, bột đại hồi 20 g, dầu thầu dầu vừa đủ. Đun sôi dầu thầu dầu, cho sáp ong vào nấu tan, rồi cho 4 vị bột còn lại vào khuấy đều thành cao đặc. Để nguội, đắp và bó vào chỗ xương gãy, hai ngày thay một lần.
9. Cao dán chữa sai khớp, bong gân, chấn thương: Ngải cứu, cúc tần, tinh dầu hồi, quế, menthol và camphor được nấu thành cao, sau đó trộn đều với hỗn hợp keo cao su (gồm cao su, colophan, kẽm oxyd và dầu béo). Bài này thường được bào chế công nghiệp thành cao dán, người dân khó tự làm tại nhà.
10. Chữa nhiễm khuẩn quanh vết thương phần mềm: Lá cúc tần 40 g, lá xạ can 20 g; giã nhỏ, đắp lên vùng lở loét quanh vết thương.
11. Chữa sưng đau do chấn thương: Lá cúc tần 20 g, rễ rẻ quạt 20 g, lá thầu dầu tía 10 g, giã nhỏ với cơm nóng, nặn thành bánh đắp vào chỗ sưng đau, băng lại, ngày làm 2 lần.
12. Viêm phế quản: Lấy 20 g cúc tần già rửa sạch, băm nhỏ, nấu nhuyễn cùng 3 g gừng, 50 g thịt nạc và 2 nắm gạo; ăn 3 lần mỗi ngày trong 3 ngày. Đây là món ăn bài thuốc tốt cho người ho do viêm phế quản.
Gần đây, trà lá cúc tần được các nhà khoa học Thái Lan quan tâm nghiên cứu. Trên chuột ăn nhiều chất béo, trà giúp cải thiện đường huyết và mỡ máu, đồng thời chưa thấy ảnh hưởng xấu đến thận, gan và máu.
Một thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng trên 45 người tiền đái tháo đường, uống 1,5 g trà mỗi ngày trong 12 tuần, cho thấy trà có thể giúp cải thiện đường huyết và mỡ máu. Tuy nhiên, số người tham gia còn ít nên cần thêm nghiên cứu trước khi khuyến cáo rộng rãi.
2. ý khi sử dụng cúc tần
Nhận diện đúng cây: Cúc tần dễ bị nhầm với nam sài hồ (Pluchea pteropoda), cùng chi, thường mọc ở vùng ngập mặn; nên thu hái ở nơi sạch, không phun thuốc trừ sâu, hoặc mua dược liệu có nguồn gốc rõ ràng.
Đây là kinh nghiệm dân gian: Hiện chưa có liều chuẩn hóa theo y học hiện đại cho cúc tần. Các bài thuốc không thay thế thuốc điều trị, nhất là với người có bệnh nền.
Gãy xương, bong gân nặng cần đi khám: Cần cố định và xử trí tại cơ sở y tế. Bài thuốc đắp ngoài chỉ nên dùng hỗ trợ sau khi có chỉ định của thầy thuốc.
Không tự ý xông, đắp lên vết thương hở sâu hoặc đang mưng mủ: Cần làm sạch vết thương đúng cách và đến cơ sở y tế khi có dấu hiệu sưng đỏ, đau tăng, sốt.
Sốt cao hoặc kéo dài cần đi khám: Sốt cao liên tục, khó thở, ho kéo dài hay đau nhức xương khớp tái đi tái lại không nên chỉ tự điều trị tại nhà.
Thận trọng với một số nhóm người: Phụ nữ mang thai, đang cho con bú, trẻ nhỏ và người đang dùng thuốc điều trị đái tháo đường, mỡ máu nên hỏi ý kiến thầy thuốc trước khi dùng, vì một số nghiên cứu ghi nhận chiết xuất cúc tần có thể ảnh hưởng đến đường huyết và mỡ máu. Người dị ứng với các cây họ Cúc cũng nên cẩn trọng.
Dừng dùng khi có dấu hiệu bất thường như nổi mẩn, ngứa, rối loạn tiêu hóa...
Bài viết mang tính tham khảo, không thay thế chẩn đoán và điều trị của thầy thuốc.
