Ngày nay, các nhà khoa học hiểu rằng dù một số thay đổi về nhận thức là một phần tự nhiên của quá trình lão hóa, chúng không nhất thiết phải ảnh hưởng nghiêm trọng đến cuộc sống hằng ngày.
Không bao giờ là quá muộn để xây dựng một bộ não và cơ thể khỏe mạnh hơn. (Ảnh: Liam Tooher)
Chứng mất trí nhớ cũng không đơn giản là hệ quả tất yếu của tuổi tác. Đây được xem là một quá trình lão hóa bất thường, trong khi nhiều người vẫn có thể duy trì trí nhớ và khả năng tư duy đáng kể ngay cả khi đã bước vào tuổi 80 hoặc cao hơn.
Năm 2008, Giáo sư Emily Rogalski, khi đó công tác tại Đại học Northwestern ở Illinois (Mỹ), đưa ra thuật ngữ "SuperAger" (siêu lão hóa) để mô tả những người trên 80 tuổi nhưng có khả năng ghi nhớ ít nhất tương đương những người ở độ tuổi 50 và 60.
Khi bắt đầu nghiên cứu, Rogalski thậm chí chưa tìm được người nào đáp ứng tiêu chuẩn này. "Chúng tôi biết mình đã đặt ra tiêu chuẩn rất cao", bà cho biết. Nhưng một phát hiện sớm đã thu hút sự chú ý: lớp vỏ não bên ngoài của những người siêu lão hóa có đặc điểm giống với người ở độ tuổi 50 hoặc 60 hơn là những người cùng tuổi.
Điều gì xảy ra với não bộ khi chúng ta già đi?
Thông thường, khi con người già đi, lớp vỏ ngoài của não có xu hướng mỏng và co lại. Những thay đổi này có liên quan đến trí nhớ và khả năng tư duy.
Ở những người siêu lão hóa, hiện tượng này ít rõ rệt hơn. Rogalski cho biết nhóm nghiên cứu không nhận thấy sự suy giảm sinh học về lớp vỏ não theo cách thường thấy ở người cao tuổi.
Các nhà khoa học vẫn chưa tìm ra một công thức duy nhất để giữ cho não bộ trẻ trung. Tuy nhiên, nghiên cứu về những người siêu lão hóa đã cho thấy một số điểm khác biệt đáng chú ý, trong đó lối sống đóng vai trò quan trọng.
Khái niệm "SuperAger" ngày nay cũng được sử dụng rộng hơn, không chỉ để nói về trí nhớ mà còn đề cập đến những người duy trì tốt cả sức khỏe thể chất lẫn khả năng nhận thức khi về già.
Giáo sư Jugdeep Dhesi, bác sĩ chuyên khoa lão khoa kiêm chủ tịch Hiệp hội Lão khoa Anh, cho rằng rất khó tách biệt sức khỏe thể chất khỏi sức khỏe nhận thức vì hai yếu tố này có mối liên hệ chặt chẽ.
Tại Anh, cứ 5 người thì có một người trên 65 tuổi, với khoảng 3 triệu người trên 80 tuổi và 1,5 triệu người trên 85 tuổi. Dhesi cho rằng điều quan trọng không chỉ là kéo dài tuổi thọ mà còn phải duy trì chất lượng cuộc sống.
Di truyền được cho là chiếm khoảng 20% trong quá trình lão hóa, phần còn lại chịu ảnh hưởng đáng kể từ môi trường và lối sống. Theo Dhesi, con người có thể thực hiện những thay đổi tích cực ở bất kỳ giai đoạn nào.
Vậy những người siêu lão hóa có những thói quen nào đáng chú ý?
1. Biết vượt qua những thời điểm khó khăn
Rogalski cho biết những người siêu lão hóa mà bà gặp không phải lúc nào cũng có cuộc sống thuận lợi. Nhiều người từng trải qua những biến cố đặc biệt nghiêm trọng nhưng vẫn tìm được cách thích nghi và tiếp tục cuộc sống.
Trong số đó có những người sống sót sau thảm họa diệt chủng, mất gần như toàn bộ gia đình, mất con khi còn nhỏ hoặc từng sống trong cảnh nghèo đói. Những trải nghiệm như vậy có thể khiến bất kỳ ai cảm thấy quá sức chịu đựng, nhưng những người này đã lựa chọn cách đối diện khác.
Rogalski cho rằng họ cho thấy khả năng thích ứng có thể đóng vai trò quan trọng trong quá trình lão hóa. Con người không thể kiểm soát tất cả những gì xảy ra với mình, nhưng có thể nhận ra những điều khiến bản thân bị tổn thương và cố gắng nhìn nhận chúng theo một cách khác, đồng thời tìm kiếm những điều tích cực.
Bác sĩ Dawn Harper cũng thường bắt gặp điều tương tự khi nghiên cứu về quá trình sống khỏe đến tuổi 101. Bà cho rằng việc giữ mãi sự tức giận có thể ảnh hưởng tiêu cực đến cả sức khỏe tinh thần lẫn thể chất.
Với những người gặp khó khăn trong việc buông bỏ, Harper gợi ý một cách đơn giản: ghi lại mỗi ngày một điều khiến bạn mỉm cười. Đó có thể chỉ là hình ảnh một bông hoa tuyết đầu tiên nở rộ. Việc này có thể giúp thay đổi cách nhìn nhận cuộc sống theo hướng tích cực hơn.
2. Không để định kiến về tuổi tác giới hạn bản thân
Những hình ảnh tiêu cực về tuổi già có thể ảnh hưởng đến cách chúng ta nhìn nhận chính mình. Giáo sư Becca Levy thuộc Trường Y tế Công cộng Yale đã dành nhiều năm nghiên cứu tác động của những niềm tin tích cực và tiêu cực về tuổi tác.
Nghiên cứu của bà cho thấy những người có quan điểm tích cực hơn về quá trình lão hóa thường có sức khỏe thể chất, nhận thức và tinh thần tốt hơn.
Một nghiên cứu khác cho thấy những người cao tuổi bị thương nhưng có niềm tin tích cực về tuổi tác có thể phục hồi nhanh hơn.
Levy cũng nghiên cứu cư dân tại Oxford, Ohio, bằng cách tìm hiểu quan điểm của họ về tuổi tác rồi đối chiếu với dữ liệu tuổi thọ. Kết quả cho thấy những người có quan niệm tích cực hơn về tuổi già có lợi thế về tuổi thọ trung bình khoảng 7,5 năm so với nhóm có quan điểm tiêu cực hơn.
Theo Levy, con người bắt đầu tiếp nhận những định kiến về tuổi tác từ rất sớm, thậm chí từ khi mới 3 tuổi, nhưng điều đó không có nghĩa những quan niệm này không thể thay đổi.
Trong cuốn Phá vỡ định kiến về tuổi tác, bà đưa ra phương pháp ABC để đối phó với những nhận thức tiêu cực về tuổi già.
A là nhận thức: chú ý đến những thông điệp tích cực và tiêu cực về tuổi tác mà chúng ta tiếp nhận mỗi ngày.
B là quy trách nhiệm cho sự phân biệt đối xử vì tuổi tác, thay vì mặc định đổ lỗi cho quá trình lão hóa: khi gặp một vấn đề về sức khỏe hoặc khả năng hoạt động, hãy tự hỏi liệu tuổi tác có thực sự là nguyên nhân duy nhất hay còn có những yếu tố khác, chẳng hạn sự phân biệt đối xử vì tuổi tác.
C là thử thách: chủ động đặt câu hỏi và thách thức những quan niệm tiêu cực về tuổi già, cả ở cấp độ cá nhân lẫn trong cộng đồng.
Nhật Bản từng là nguồn cảm hứng cho Levy. Trong thời gian sống tại đây, bà nhận thấy người cao tuổi được cộng đồng đối xử tích cực và thường xuất hiện trong văn hóa đại chúng với hình ảnh đáng kính. Ngay cả truyện tranh cũng có những nhân vật lớn tuổi sở hữu đời sống xã hội phong phú.
3. Duy trì trò chuyện và kết nối xã hội
Những người siêu lão hóa mà Rogalski nghiên cứu thường có mức độ kết nối xã hội cao hơn những người cùng độ tuổi. Sự cô lập xã hội được xem là một yếu tố nguy cơ đáng chú ý đối với sức khỏe. Một số nghiên cứu cho thấy cô lập xã hội có thể làm tăng 50% nguy cơ mắc chứng mất trí nhớ.
Nhưng giao tiếp với người khác không chỉ mang lại lợi ích về mặt cảm xúc. Nó còn buộc não bộ phải liên tục xử lý thông tin. Rogalski cho rằng việc trò chuyện đòi hỏi chúng ta phải suy nghĩ, lắng nghe và tìm cách trả lời những câu hỏi. Quá trình đó giúp não bộ tiếp tục hoạt động.
4. Tham gia hoạt động tình nguyện
Hoạt động xã hội của những người siêu lão hóa thường không dừng ở việc giao tiếp với bạn bè và gia đình. Nhiều người còn tích cực tham gia các hoạt động tình nguyện và tìm cách kết nối các thế hệ.
Rogalski cho biết nhiều người trong nhóm nghiên cứu của bà dành thời gian phục vụ cộng đồng. Việc này vừa giúp họ duy trì kết nối xã hội, vừa tạo ra cảm giác mình vẫn có vai trò và đóng góp.
Dhesi cũng nhận thấy những người lớn tuổi tham gia tình nguyện thường nhận được nhiều lợi ích về sức khỏe tinh thần và xã hội.
Theo bà, quan niệm cho rằng cộng đồng không còn tồn tại như trước có thể khiến nhiều người bỏ qua những cơ hội kết nối xung quanh mình. Trên thực tế, nhiều hoạt động cộng đồng vẫn đang diễn ra tại địa phương và người lớn tuổi hoàn toàn có thể tham gia.
5. Vẫn có thể mắc bệnh nhưng không để bệnh tật chi phối cuộc sống
"Siêu lão hóa" không có nghĩa là một người hoàn toàn khỏe mạnh và không cần thuốc men. Rogalski từng nghiên cứu việc sử dụng thuốc ở nhóm SuperAger và nhận thấy họ sử dụng thuốc tương tự những người 80 tuổi có khả năng nhận thức ở mức trung bình. Nói cách khác, những người siêu lão hóa vẫn có thể mắc bệnh và cần điều trị.
Điểm khác biệt nằm ở chỗ họ thường duy trì lối sống lành mạnh và có khả năng thích nghi tốt hơn với những hạn chế về sức khỏe. Dhesi nhận thấy điều này rõ ràng trong môi trường bệnh viện. Những người cao tuổi càng nằm trên giường lâu càng dễ mất cơ. Ngược lại, việc ngồi dậy và duy trì vận động có thể giúp hạn chế tình trạng này.
Bản thân bố mẹ của Dhesi đều 87 tuổi, trong khi bố mẹ chồng bà lần lượt 90 và 87 tuổi. Tất cả đều gặp một số vấn đề sức khỏe nhưng vẫn tiếp tục tận hưởng cuộc sống trong khả năng của mình.
6. Duy trì sự sáng tạo
Tuổi tác thường bị gắn với quan niệm rằng khả năng sáng tạo sẽ suy giảm, nhưng không có bằng chứng cho thấy người lớn tuổi nhất thiết kém sáng tạo hơn người trẻ.
Levy cho biết nhiều nghiên cứu thậm chí cho thấy con người có thể phát huy khả năng sáng tạo mạnh mẽ khi về già. Bà lấy những nghệ sĩ như Matisse và Michelangelo làm ví dụ.
Dhesi cũng chứng kiến điều này trong chính gia đình mình. Mẹ chồng bà thích làm đồ thủ công và tự tay làm thiệp chúc mừng sinh nhật cho các thành viên trong gia đình.
Sáng tạo không chỉ tạo ra sản phẩm mới. Hoạt động này còn kết hợp việc sử dụng đôi tay, trí óc và mang lại cho con người cảm giác có mục đích trong cuộc sống.
7. Không ngừng học những kỹ năng mới
Sẵn sàng học điều mới là một điểm khác biệt khác mà Rogalski nhận thấy ở những người siêu lão hóa. Não bộ có khả năng thích nghi với những trải nghiệm mới, đặc biệt khi chúng đủ thử thách. Rogalski ví bộ não giống như một cơ bắp: việc tiếp tục sử dụng và thử thách nó giúp duy trì sự linh hoạt.
Dhesi kể rằng mẹ bà từng gọi điện sau khi biết một người phụ nữ trẻ có cách làm một món ăn Ấn Độ mà bà chưa từng học. Thay vì bỏ qua, mẹ Dhesi đã mời người phụ nữ đó đến nhà để học cách chế biến món ăn.
Việc học từ một người trẻ hơn cũng mang lại thêm lợi ích. Dhesi cho rằng các mối quan hệ giữa các thế hệ giúp mọi người chia sẻ kinh nghiệm, kiến thức và những góc nhìn khác nhau.
8. Duy trì hoạt động thể chất
Hoạt động thể chất giúp tăng lượng oxy mà cơ thể có thể sử dụng, qua đó hỗ trợ cơ thể hoạt động hiệu quả hơn. Tuy nhiên, khoảng một nửa số người trên 75 tuổi ở Anh không vận động quá 30 phút mỗi tuần.
Dhesi cho rằng đây là mức vận động rất thấp và luôn khuyến khích người cao tuổi duy trì hoạt động trong khả năng của mình. Ngay cả những thay đổi nhỏ cũng có ý nghĩa. Bà lưu ý rằng cơ bắp có thể bắt đầu thay đổi chỉ sau 24 giờ ít vận động. Vì vậy, trì hoãn hoặc hạn chế quá trình này là điều quan trọng.
Không nhất thiết phải đăng ký phòng tập hay tham gia các lớp thể dục. Việc đứng lên ngồi xuống, đi lại trong nhà hoặc sử dụng cầu thang cũng giúp duy trì vận động.
Dhesi lấy chính cha mẹ mình và bố mẹ chồng làm ví dụ. Họ không thuê người giúp việc mà vẫn tự lau dọn, hút bụi và chia nhỏ công việc trong nhà thành những phần phù hợp với sức lực mỗi ngày.
Theo bà, nhiều người vẫn có thể tự làm được rất nhiều việc nếu biết điều chỉnh tốc độ và ghi nhận những gì mình đã hoàn thành. Một gợi ý đơn giản là đứng lên từ tư thế ngồi khoảng 20 lần sau mỗi vài giờ để giúp tăng cường cơ chân. Việc theo dõi số bước đi cũng có thể tạo động lực, bởi mỗi người có thể tự đặt mục tiêu và so sánh với chính mình hoặc bạn bè.
9. Ăn nhiều rau củ và thực phẩm lành mạnh
Chế độ ăn của những người siêu lão hóa thường có nhiều trái cây, rau củ, ngũ cốc nguyên hạt và cá, trong khi lượng thịt đỏ, bơ và đồ ngọt thấp hơn.
Nhiều nghiên cứu cho thấy kiểu ăn uống này có thể giúp làm chậm quá trình suy giảm nhận thức và giảm nguy cơ mắc chứng mất trí nhớ.
Harper khuyến khích thay đổi cách xây dựng bữa ăn. Thay vì coi thịt là món chính và rau củ là món ăn kèm, có thể xem rau là thành phần trung tâm và protein đóng vai trò bổ sung.
Một cách đơn giản khác là chú ý đến màu sắc trên đĩa ăn. Thay vì thường xuyên lựa chọn những thực phẩm có màu sắc đơn điệu, hãy bổ sung nhiều loại trái cây và rau củ khác nhau.
Dhesi cho rằng ngay cả những thay đổi nhỏ như thêm một quả kiwi, một quả cam hoặc một phần rau xanh vào bữa ăn cũng có thể giúp chế độ ăn trở nên đa dạng hơn.
10. Tận hưởng cuộc sống nhưng biết điều độ
Sống lâu và khỏe mạnh không có nghĩa phải từ bỏ mọi thú vui trong cuộc sống. Những người siêu lão hóa vẫn giao tiếp, tận hưởng các hoạt động mình yêu thích và duy trì đời sống xã hội.
Một số nghiên cứu từng cho thấy những người uống rượu ở mức vừa phải có nguy cơ mắc Alzheimer hoặc các dấu hiệu suy giảm trí nhớ thấp hơn 23% so với những người không uống. Dù vậy, yếu tố quan trọng vẫn là sự điều độ.
Dhesi nhận thấy nhiều người sống thọ mà bà biết không xuất thân từ những hoàn cảnh đặc biệt thuận lợi. Họ từng trải qua nhiều khó khăn nhưng vẫn đưa ra những lựa chọn có lợi cho sức khỏe như không hút thuốc, uống rượu điều độ, tự nấu ăn, duy trì chế độ ăn lành mạnh và thường xuyên vận động.
Những người siêu lão hóa vì thế không phải những người miễn nhiễm với bệnh tật hay quá trình lão hóa. Điểm đáng chú ý ở họ là cách họ thích nghi với những thay đổi, duy trì kết nối với người khác, tiếp tục học hỏi và vận động, đồng thời giữ cho cuộc sống có mục đích và niềm vui.
