Mùa hè nóng bức khiến cơ thể dễ hao tổn tân dịch, dẫn đến mệt mỏi và ăn uống không ngon miệng. Nhiều người có thói quen sử dụng đồ lạnh để giải nhiệt mà không biết rằng điều này có thể gây tổn thương tỳ vị, gây đầy bụng, tiêu chảy và chán ăn. Để bảo vệ sức khỏe, việc kiện tỳ là rất quan trọng, giúp cơ thể phục hồi năng lượng và cải thiện tiêu hóa.
Theo ThS.BS. Nguyễn Quang Dương, Khoa Ngoại, Bệnh viện Tuệ Tĩnh, mùa hè thuộc hành Hỏa, dương khí bên ngoài thịnh nhưng tỳ vị lại dễ bị tổn thương do thời tiết nóng ẩm, ăn uống thất thường và sử dụng nhiều đồ lạnh. Vì vậy, nên ưu tiên các món cháo được nấu từ ngũ cốc, đậu, rau củ và một số thực phẩm có tác dụng bổ khí, kiện tỳ, sinh tân để duy trì sức khỏe hệ tiêu hóa.
1. Vì sao mùa hè cần chú trọng kiện tỳ, dưỡng vị?
Theo y học cổ truyền, tỳ có chức năng vận hóa thức ăn và thủy cốc, là nguồn sinh hóa khí huyết. Khi tỳ khỏe, thức ăn được tiêu hóa tốt, cơ thể hấp thu đầy đủ dưỡng chất, ít bị đầy bụng, tiêu chảy hoặc mệt mỏi sau ăn.
Mùa hè, nhiệt độ cao làm cơ thể mất nhiều nước và điện giải. Đồng thời, nếu ăn nhiều thực phẩm sống, lạnh, uống nước đá, sử dụng bia rượu hoặc thức ăn nhiều dầu mỡ có thể làm suy giảm chức năng tỳ vị. Biểu hiện thường gặp gồm ăn kém ngon, đầy bụng, khó tiêu, đại tiện phân nát, cơ thể nặng nề, mệt mỏi và dễ bị rối loạn tiêu hóa.
Các món cháo có đặc điểm mềm, nhiều nước, dễ hấp thu, giảm gánh nặng cho hệ tiêu hóa, đồng thời giúp bổ sung dịch thể nên đặc biệt phù hợp trong mùa hè.
2. Một số món cháo giúp kiện tỳ, dưỡng vị
2.1. Cháo gạo tẻ
Gạo tẻ vị ngọt, tính bình, có tác dụng bổ trung ích khí, kiện tỳ dưỡng vị, sinh tân chỉ khát. Đây là món cháo đơn giản nhưng phù hợp khi cơ thể mệt mỏi, ăn uống kém hoặc mới khỏi bệnh. Nguyên liệu sẵn có, có thể nấu loãng hoặc đặc tùy khả năng tiêu hóa và nhu cầu của từng người.
Nguyên liệu: Gạo tẻ 80–100 g, nước 800–1.000 ml.
Cách nấu: Vo sạch gạo, ngâm khoảng 20 phút rồi cho vào nồi cùng nước, đun sôi, hạ nhỏ lửa ninh 45–60 phút đến khi cháo nhừ; có thể thêm một ít muối hoặc ăn cùng rau xanh, thịt nạc.
Cháo gạo tẻ có tác dụng bổ trung ích khí, kiện tỳ dưỡng vị, sinh tân chỉ khát.
2.2. Cháo ý dĩ đậu đỏ
Ý dĩ vị ngọt, nhạt, tính hơi mát, có tác dụng kiện tỳ, thẩm thấp, lợi thủy; đậu đỏ vị ngọt, chua, tính bình, giúp kiện tỳ, lợi thủy, tiêu phù. Kết hợp hai nguyên liệu này với gạo tẻ tạo thành món cháo vừa giúp kiện tỳ, hóa thấp, vừa hỗ trợ tăng đào thải lượng nước dư thừa trong cơ thể, thích hợp dùng vào mùa hè khi cơ thể dễ bị thấp nhiệt, nặng nề, ăn uống kém.
Nguyên liệu (2 khẩu phần): Gạo tẻ 70 g, ý dĩ 30 g, đậu đỏ 30 g, nước 1–1,2 lít, một nhúm nhỏ muối.
Cách nấu: Đậu đỏ rửa sạch, ngâm 6–8 giờ hoặc qua đêm để nhanh mềm; ý dĩ rửa sạch, ngâm khoảng 2–3 giờ; gạo tẻ vo sạch, để ráo. Cho đậu đỏ vào nồi với khoảng 1,2 lít nước, ninh khoảng 30 phút; tiếp tục cho ý dĩ vào nấu thêm 15–20 phút; sau đó cho gạo tẻ vào, hạ nhỏ lửa, ninh thêm 35–45 phút đến khi các nguyên liệu chín mềm, cháo sánh mịn. Nêm một lượng rất ít muối, khuấy đều rồi dùng khi còn ấm.
2.3. Cháo hạt sen
Hạt sen giúp bổ tỳ, dưỡng tâm, an thần, cải thiện giấc ngủ và hỗ trợ tiêu hóa. Món cháo này đặc biệt phù hợp với người ngủ ít hoặc mất ngủ, ăn uống kém hoặc suy nhược sau thời gian làm việc căng thẳng.
Nguyên liệu: Hạt sen tươi 100 g (hoặc 50 g hạt sen khô), gạo tẻ 70 g, nước 1 lít.
Cách nấu: Hạt sen bỏ tâm. Ninh hạt sen trước khoảng 20 phút, sau đó cho gạo vào nấu đến khi cháo sánh mịn.
2.4. Cháo bí đỏ
Bí đỏ giàu beta-caroten, vitamin A, chất xơ hòa tan và theo y học cổ truyền có tác dụng bổ tỳ vị. Cháo bí đỏ mềm, thơm, dễ tiêu, phù hợp cho cả trẻ em và người cao tuổi.
Nguyên liệu: Bí đỏ 150 g, gạo tẻ 70 g, nước 900 ml.
Cách nấu: Bí đỏ gọt vỏ, cắt nhỏ. Nấu cháo gần nhừ thì cho bí đỏ vào, nấu thêm 15–20 phút rồi nghiền nhẹ hoặc để nguyên miếng tùy sở thích.
2.5. Cháo khoai lang
Khoai lang giúp kiện tỳ, nhuận tràng, bổ sung chất xơ và kali. Nên sử dụng lượng vừa phải để tránh đầy hơi ở người có hội chứng ruột kích thích.
Nguyên liệu: Khoai lang 150 g, gạo tẻ 60 g, nước 900 ml.
Cách nấu: Khoai lang gọt vỏ, cắt hạt lựu. Nấu gạo khoảng 30 phút rồi cho khoai vào, ninh thêm 20 phút đến khi mềm.
2.6. Cháo củ mài (hoài sơn)
Hoài sơn có tác dụng bổ tỳ, ích khí, dưỡng vị, hỗ trợ tiêu hóa và tăng hấp thu dưỡng chất. Món cháo thích hợp cho người tiêu hóa kém kéo dài.
Nguyên liệu: Hoài sơn tươi 200 g hoặc hoài sơn khô 25 g, gạo tẻ 70 g, nước 900 ml.
Cách nấu: Nếu dùng củ mài tươi, gọt vỏ, cắt lát. Khi cháo gần chín mới cho củ mài vào, nấu thêm 15 phút. Nếu dùng hoài sơn khô, nấu cùng gạo ngay từ đầu.
2.7. Cháo thịt gà
Theo Đông y, thịt gà có tác dụng ôn trung, bổ khí, kiện tỳ. Cháo gà giúp phục hồi thể lực, thích hợp với người mới ốm dậy hoặc suy nhược.
Nguyên liệu: Gạo tẻ 70 g, thịt ức hoặc đùi gà bỏ da 100 g, gừng 2 lát, nước dùng gà khoảng 1 lít.
Cách nấu: Luộc gà chín, xé nhỏ; dùng nước luộc gà nấu cháo, khi cháo nhừ cho thịt gà vào, đun thêm 5 phút rồi tắt bếp.
Cháo thịt gà giúp phục hồi thể lực, thích hợp với người mới ốm dậy hoặc suy nhược.
2.8. Cháo cá chép
Cá chép có tác dụng bổ tỳ, lợi thủy, bổ dưỡng. Món cháo này cung cấp protein chất lượng cao, ít chất béo, dễ tiêu hóa.
Nguyên liệu: Cá chép 150–200 g, gạo tẻ 70 g, gừng vài lát, hành lá, thì là.
Cách nấu: Cá hấp hoặc luộc chín, gỡ sạch xương; nấu cháo bằng nước luộc cá, khi cháo chín cho thịt cá vào, thêm hành lá và thì là.
2.9. Cháo táo đỏ
Táo đỏ giúp bổ tỳ, ích khí, dưỡng huyết và cải thiện vị giác, có thể kết hợp táo đỏ với hạt sen hoặc hoài sơn để tăng tác dụng dưỡng tỳ vị.
Nguyên liệu: Táo đỏ 8–10 quả, gạo tẻ 70 g, nước 900 ml, hạt sen tươi 80–100 g (hoặc 40–50 g hạt sen khô) hoặc hoài sơn tươi 150–200 g (hoặc hoài sơn khô 20–25 g).
Cách nấu: Táo đỏ rửa sạch, bỏ hạt, hạt sen tươi bỏ tâm, rửa sạch; nếu dùng hạt sen khô, ngâm 2–3 giờ cho mềm. Cho vào nấu cùng gạo đến khi cháo nhừ; nếu dùng hoài sơn khô, ngâm khoảng 30 phút rồi cho nấu cùng gạo ngay từ đầu; nếu dùng củ mài tươi, gọt vỏ, cắt lát hoặc cắt khúc vừa ăn; nấu cháo gần chín mới cho củ mài vào để giữ độ bùi.
Lưu ý: Người mắc đái tháo đường cần tính lượng gạo và táo đỏ trong tổng khẩu phần hằng ngày. Người có triệu chứng đầy bụng nhiều nên dùng lượng vừa phải và ăn khi cháo còn ấm để hỗ trợ tiêu hóa tốt hơn.
2.10. Cháo hạt kê
Theo y học cổ truyền, hạt kê vị ngọt, tính hơi mát, có tác dụng kiện tỳ hòa vị, dưỡng âm, thanh nhiệt, an thần nhẹ và sinh tân dịch. Hạt kê giàu carbohydrate phức hợp, protein, vitamin nhóm B, sắt, magiê và silic, giúp cung cấp năng lượng, hỗ trợ tiêu hóa và thích hợp cho người ăn uống kém trong mùa hè.
Nguyên liệu: Hạt kê 60g, gạo tẻ 40g, hạt sen tươi 50g (có thể thêm để tăng tác dụng dưỡng tỳ, an thần), nước 1 lít.
Cách nấu: Hạt kê vo sạch, ngâm khoảng 1 giờ; gạo vo sạch; nếu dùng hạt sen khô thì ngâm trước 2–3 giờ; nếu dùng hạt sen tươi, chỉ cần rửa sạch, bỏ tâm sen. Cho hạt sen vào nấu trước khoảng 15–20 phút, sau đó thêm gạo và hạt kê, ninh nhỏ lửa khoảng 40–50 phút đến khi cháo sánh mịn; có thể nêm rất ít cuối hoặc ăn nguyên vị để cảm nhận vị ngọt tự nhiên của ngũ cốc.
3. Những lưu ý khi ăn cháo kiện tỳ mùa hè
ThS.BS. Nguyễn Quang Dương cho biết, để phát huy hiệu quả kiện tỳ, dưỡng vị, cần lưu ý:
- Ăn cháo khi còn ấm, tránh ăn quá nóng hoặc quá nguội.
- Không nên cho quá nhiều đường, bơ hoặc gia vị cay.
- Hạn chế kết hợp với nước đá hoặc đồ uống lạnh.
- Thay đổi nguyên liệu để bảo đảm cân đối dinh dưỡng.
- Người đái tháo đường cần điều chỉnh lượng gạo và các loại củ giàu tinh bột theo hướng dẫn của bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng.
- Người mắc bệnh thận cần lưu ý lượng đạm, kali và phospho trong từng món cháo.
- Nên ăn cháo loãng vừa phải để dễ tiêu hóa, giảm gánh nặng cho tỳ vị.
Xem thêm bài đang được quan tâm:
