Mỗi thương vụ bán tiêm kích thường đi kèm các gói đào tạo, bảo trì, hỗ trợ hậu cần và quan hệ quân sự lâu dài, khiến máy bay chiến đấu trở thành một trong những công cụ ảnh hưởng chính trị quan trọng nhất thế giới.
Trong bối cảnh đó, Liên Xô từng nổi lên như quốc gia thống trị tuyệt đối thị trường, nhờ những mẫu tiêm kích đơn giản, bền bỉ, giá rẻ và dễ vận hành, nhanh chóng được triển khai khắp các nước đang phát triển trong thời kỳ Chiến tranh Lạnh. Về sau, Mỹ và châu Âu dần giành lại thị phần bằng những thiết kế hiện đại, linh hoạt và có khả năng nâng cấp lâu dài.
Lịch sử ghi nhận khoảng mười mẫu máy bay chiến đấu nổi bật nhất về số lượng xuất khẩu, những cái tên không chỉ xuất hiện trong các hợp đồng mua bán vũ khí, mà còn in dấu trong hầu hết các cuộc xung đột lớn của nửa sau thế kỷ 20.
Một trong những thành công "thầm lặng" là Mirage F1 của Pháp. Ra mắt đầu thập niên 1970, Mirage F1 mang thiết kế cánh thẳng truyền thống thay cho kiểu cánh tam giác quen thuộc, giúp dễ điều khiển hơn và phù hợp với nhiều lực lượng không quân vốn e ngại cấu hình quá mới mẻ. Không quá nổi bật về công nghệ, nhưng Mirage F1 lại có tầm bay tốt, độ bền cao và hoạt động hiệu quả trong môi trường khắc nghiệt. Nhờ vậy, nó được xuất khẩu rộng rãi sang châu Phi, Trung Đông và Mỹ Latinh, phục vụ nhiều nhiệm vụ từ phòng không đến tấn công mặt đất, thậm chí một số quốc gia vẫn còn khai thác cho đến ngày nay.
Ở phân khúc cao cấp hơn, dòng Sukhoi Su-27 của Liên Xô và Nga đại diện cho chiến lược xuất khẩu "ít nhưng chất lượng". Được thiết kế để giành ưu thế trên không tầm xa, Su-27 nổi bật với khả năng cơ động cực cao, tầm bay lớn và tải trọng vũ khí ấn tượng. Sau khi Chiến tranh Lạnh kết thúc, loại tiêm kích này không hề lỗi thời mà còn mở rộng mạnh mẽ sang châu Á, đặc biệt là Trung Quốc và Ấn Độ, kéo theo hàng loạt biến thể sản xuất theo giấy phép. Dù có giá thành không hề rẻ, Su-27 vẫn rất được ưa chuộng vì mang lại hiệu suất gần như hàng đầu mà không chịu những rào cản chính trị từ phương Tây.
Trước đó, Pháp từng tạo ra cú đột phá lớn với Mirage III – mẫu tiêm kích cánh tam giác ra mắt đầu thập niên 1960. Thiết kế đơn giản nhưng cho tốc độ cực cao đã giúp Mirage III cạnh tranh với các sản phẩm của Mỹ và Liên Xô. Máy bay này tham chiến rộng rãi tại Trung Đông và Nam Á, nơi nó chứng tỏ sự linh hoạt và hiệu quả trong không chiến.
Về phía Mỹ, F-5 Freedom Fighter và Tiger II là ví dụ điển hình cho một mẫu tiêm kích được thiết kế riêng cho xuất khẩu. Nhỏ gọn, giá rẻ, dễ bảo dưỡng nhưng vẫn đạt tốc độ siêu âm, F-5 giúp nhiều quốc gia đang phát triển lần đầu tiếp cận công nghệ máy bay chiến đấu hiện đại mà không phải gánh nặng hậu cần quá lớn. Phiên bản F-5E cải tiến radar và động cơ càng kéo dài tuổi thọ của dòng máy bay này, khiến nó phục vụ bền bỉ suốt nhiều thập kỷ.
Quay ngược về giai đoạn đầu của kỷ nguyên phản lực, MiG-15 của Liên Xô chính là chiếc tiêm kích đã phổ biến máy bay phản lực ra toàn thế giới. Sau khi chứng tỏ sức mạnh trong Chiến tranh Triều Tiên, MiG-15 nhanh chóng trở thành tiêu chuẩn cho các nước thuộc khối xã hội chủ nghĩa và nhiều quốc gia không liên kết. Đơn giản, dễ sản xuất và cực kỳ bền bỉ, MiG-15 đặt nền móng cho hàng loạt thiết kế phản lực sau này.
Một "quái thú" thực sự của không quân phương Tây là F-4 Phantom II. Với tốc độ vượt Mach 2, tải trọng vũ khí lớn và khả năng đảm nhiệm nhiều vai trò từ đánh chặn, ném bom đến trinh sát, F-4 được xuất khẩu rộng rãi cho các đồng minh NATO và đối tác chiến lược của Mỹ như Israel, Nhật Bản hay Đức. Dù đắt đỏ và phức tạp, Phantom II vẫn phục vụ suốt hàng chục năm nhờ hiệu suất vượt trội so với thời đại của nó.
Trong khi đó, MiG-19 đánh dấu bước nhảy của Liên Xô vào kỷ nguyên siêu âm. Là tiêm kích siêu âm đầu tiên của Moscow và cũng là chiếc mang tốc độ siêu âm đến phần lớn thế giới đang phát triển, MiG-19 được xuất khẩu ồ ạt và sản xuất theo giấy phép tại nhiều quốc gia, đặc biệt là Trung Quốc. Dù không thật sự ổn định và đòi hỏi bảo dưỡng cao, số lượng khổng lồ của MiG-19 đã tạo ra tác động sâu rộng trong giai đoạn chuyển tiếp của không quân toàn cầu.
Thậm chí còn nổi tiếng hơn là MiG-17 – dòng tiêm kích cận âm nhưng cực kỳ cơ động. Trong tay những phi công giàu kinh nghiệm, MiG-17 từng gây không ít khó khăn cho các tiêm kích hiện đại hơn tại Đông Nam Á và Trung Đông. Giá rẻ, bền bỉ và hiệu quả, MiG-17 trở thành một trong những máy bay chiến đấu xuất khẩu thành công nhất của Liên Xô.
Ở thời kỳ hiện đại, F-16 Fighting Falcon nổi lên như chuẩn mực của tiêm kích xuất khẩu phương Tây. Linh hoạt, đa nhiệm và liên tục được nâng cấp, F-16 phục vụ từ cuối thập niên 1970 cho đến tận ngày nay. Điều đặc biệt là dòng máy bay này vẫn đang tiếp tục được sản xuất và bán ra, khiến số lượng xuất khẩu không ngừng tăng, bảo đảm F-16 sẽ còn hiện diện trên bầu trời thế giới trong nhiều thập kỷ tới.
Được hơn 60 quốc gia sử dụng và xuất khẩu với con số vượt xa mọi đối thủ, MiG-21 trở thành tiêm kích siêu âm tiêu chuẩn của các nước đang phát triển gần như suốt thời Chiến tranh Lạnh. Dù có nhiều hạn chế như tầm bay ngắn hay hệ thống điện tử đơn giản, nhưng giá rẻ, độ bền cao và khả năng vận hành dễ dàng đã bù đắp tất cả. MiG-21 tham chiến trong hầu hết các cuộc xung đột lớn của nửa sau thế kỷ 20 và đến nay vẫn giữ danh hiệu tiêm kích siêu âm được xuất khẩu nhiều nhất trong lịch sử.
