Mikhail Uljanov*, nghệ sĩ nhân dân Liên Xô, Anh hùng lao động xã hội chủ nghĩa, rất quen thuộc với khán giả Việt Nam qua hàng loạt vai diễn mang đậm chất trí tuệ và đầy sáng tạo trên sân khấu cũng như trên màn ảnh.

Nghệ sĩ nhân dân Mikhail Uljanov.

ông tâm sự về việc thể hiện hình tượng lãnh tụ V.I.Lênin được công bố trên tờ Nước Nga văn học: “Khi tôi bắt đầu vào làm việc tại nhà hát và hoạt động trong lĩnh vực điện ảnh, tôi thường thể hiện loại nhân vật thường thường bậc trung trong xã hội. Nhưng sau đó, cuộc đời diễn viên của tôi đã chuyển hướng, tôi lần lượt sắm các vai vua chúa và lãnh tụ: Risác III, Xêda, Napoleon I, Lênin, Stalin... Xin thú thực ngay rằng, trong một loạt vai lãnh tụ trên sân khấu, Lênin là một trường hợp đặc biệt. Rất nhiều diễn viên đã đóng vai này. Hình tượng Lênin đã bị thần thánh hóa. Nói đúng ra thì người ta đã biến Lênin thành vị thánh Bônsêvích.

Một lần, một đội công nhân được mời đến nhà hát của chúng tôi để xem vở Người cầm súng, trong đó tôi đóng vai Lênin. Hiển nhiên, trong vai này tôi không thể có một khám phá nào cả: làm điều ấy, tôi cũng như thời đại của tôi, không đủ sức. Tuy vậy tôi cũng cố gạt ra khỏi tính cách của Lênin vẻ tươi cười thường trực, lòng nhân từ được nhấn mạnh một cách lộ liễu mà người ta dường như cố tình dí vào mũi khán giả: Lênin là thiên tài mà nhân hậu thế đấy! Tôi thể hiện một Lênin khắc nghiệt, đăm chiêu, tập trung tư tưởng cao độ.

Sau đó tôi đóng vai Lênin trong những vở diễn khác. Chẳng hạn Hòa ước Bretsk. Vở kịch này do Shatrov viết từ lâu, nhưng trong một thời gian dài không được phép dựng vì trong vở đó có Troski, Bukharin, Inexa Armand. Trước đây, những nhân vật lịch sử này chẳng những không được đưa lên sân khấu, mà nói đến họ còn là điều nguy hiểm.

Với các bộ phim trên vô tuyến thì cũng có những phức tạp của nó. Người ta không đòi hỏi ở tôi bất kỳ một sự lý giải nào về hình tượng Lênin. Chỉ cần đưa tới khán giả một cách thuyết phục và thấm thía những lời của Lênin rút ra từ các văn kiện.

Tôi chỉ dừng lại ở một cảnh trong bộ phim Bầu không khí trong Bộ Dân ủy Xô viết. Cơ sở của cốt truyện là cuộc dạo chơi của Lênin cùng với Bônsơ Bruêvich trong khu vực điện Cremli và cuộc trò chuyện giữa hai người về lễ mừng thọ 50 tuổi của lãnh tụ mà các đồng chí trong đảng muốn tổ chức một cách trọng thể và rộng rãi. Điều đó làm cho Lênin bực mình. Người hoàn toàn không quan tâm đến mọi chi tiết sinh hoạt ở đó - đồ ăn thức uống, y phục... Mục đích, hoài bão của Người hết sức lớn lao nên Người không còn tâm trí để nghĩ tới chuyện mừng thọ mình.

Lênin thì cho dù có muốn khước từ nó đi chăng nữa cũng chẳng xong. Đó là cả một mảng trong lịch sử nền văn hóa của chúng ta. Đó không chỉ là những lời tán tụng om xòm mà ở đây còn cả nghệ thuật, có nhiều tài năng và những phát hiện.

Tôi chợt nhớ đến một trường hợp trong cuộc đời sân khấu của mình. Có lần trong một nhà máy nọ, người ta đề nghị tôi hóa trang thành vị lãnh tụ của giai cấp vô sản và nói chuyện với công nhân như Người đã từng nói với nhân dân. Lời đề nghị này rất nghiêm túc. Tôi thừ người ra. Chuyện gì thế này? Làm Lênin sống lại à? Lênin cầm trước tác của mình trong tay? Nghĩ ra điều đó tức là không tôn trọng những người lớn tuổi, không tin ở khả năng trí tuệ của họ.

Nhân việc thể hiện các lãnh tụ của chúng ta trên sân khấu và trong điện ảnh, tôi suy nghĩ như sau: trước đây chưa bao giờ các vị vua chúa được miêu tả trên sâu khấu. Có lẽ điều đó bị coi là sự phạm thượng. Việc gì phải miêu tả đức vua một khi ngài đang sống sờ sờ ra đấy.

Ngày nay có nhiều người nói rằng không nên đóng Lênin, đã đến lúc quên ông ta đi. Về điều này tôi dứt khoát không tán thành. Nếu nhân vật này được miêu tả một cách khách quan, tránh định kiến, với tất cả chiều sâu và những mâu thuẫn của nó, thì có thể, như một ngọn đuốc, nó sẽ chiếu sáng tất cả những góc cạnh của thời kỳ lịch sử đó, tất cả những ngẫu nhiên và những quy luật của các hiện tượng đặc biệt là cuộc cách mạng Nga.

Khi người ta yêu cầu tôi đóng Lênin với thái độ nhạo báng thì tôi cương quyết cự tuyệt, bởi vì tôi cho rằng, thời điểm đầy kịch tính của lịch sử chúng ta, khi thế giới đang thay đổi toàn bộ trong cảnh đầu rơi máu chảy, không thể được đưa ra để đùa bỡn. Tất cả những gì đã xảy ra và tất cả những gì tôi đã tin tưởng một cách chân thành, đều là rất nghiêm túc, do đó ngày nay không thể biến những cái ấy thành trò hề được”.

Lê Sơn (theo “Liter Rossija”)

Ông đã mất ngày 6/3/2007