Nghệ thuật biếm họa Lý Trực Dũng

Suckhoedoisong.vn - Không ít lần, tôi cùng các bạn đều trầm trồ, thú vị với ngôn ngữ hoạt kê, đầy “kịch tính”, qua nét vẽ Lý Trực Dũng.

Mới đây gặp lại nhau tại xưởng tranh, tôi càng nhận ra ý tưởng sáng tạo của anh vẫn sắc sảo, tinh tế như ngày nào…

Họa sĩ Lý Trực Dũng bên phòng tranh.

Họa sĩ Lý Trực Dũng bên phòng tranh.

Tự trào

Con đường đến với thể loại tranh biếm họa của Lý Trực Dũng hết sức tình cờ. Yêu thích hồn nhiên, nhưng lại thành công ngay từ những bức họa đầu tiên. Có lẽ đó là sự hòa nhập của “thần tài”, trong cách nhìn sự đời luôn luôn chất chứa yếu tố phản biện của người nghệ sĩ. Ngẫm mới hay, chính nghệ thuật biếm họa đã chọn mặt gửi vàng, tạo nên chân dung Lý Trực Dũng. Tất nhiên, anh không thể quên thời cơ hiếm có, khi chính thức bước chân vào “Làng cười” trên thế gian này. Đó là cái duyên hội ngộ, vào dịp anh được Tổng Công đoàn Việt Nam cử đi làm đại diện ở nước Đức, nhiệm kỳ (1982-1987). Ngay khi mới bước chân sang nước bạn, anh có dịp gặp họa sĩ nổi tiếng Klaus Vonderweth, trong một cuộc triển lãm biếm họa. Hai người làm quen. Klaus đã giới thiệu 6 tác phẩm biếm họa của Lý Trực Dũng đến Eulenspiegel, một tờ báo châm biếm lừng danh của Đức. Một bất ngờ đã đến với Lý Trực Dũng, khi anh được mời đến gặp Phó tổng biên tập báo Eulenspieg. Ông ta thán phục những ý tưởng sáng tạo đậm chất Humor qua cách nhìn ranh mãnh của Lý Trực Dũng. Ngài Phó tổng biên tập còn đi lục tìm tờ báo cũ và khoe tạp chí đã từng in tranh biếm họa của một họa sĩ châu Á, được giải thưởng trong cuộc thi biếm họa quốc tế ở Cuba (năm 1983), cho Lý Trực Dũng xem. Hóa ra đó là tác phẩm của chính anh. Ngài Phó tổng biên tập nhìn tên tác giả, xem lại tranh, tỏ ra ngạc nhiên và thích thú vì cuộc hội ngộ này. Từ đó, họa sĩ Lý Trực Dũng trở thành cộng tác viên thân thiết và có uy tín với tạp chí. Sau đó, tranh của Lý Trực Dũng còn được đăng tải trên các tờ báo lớn khác như Die Welt, Magazin… Cùng với giải thưởng quốc tế ở Cuba (1983), anh còn được giải Biếm họa Thế giới ở Bỉ (1984). Ít ai ngờ, một kiến trúc sư (tốt nghiệp ở Đức, năm 1973) như Lý Trực Dũng lại có biệt tài hài hước, với mỗi sự kiện nóng hổi trong cuộc sống như vậy.

Cũng có lẽ chính tư duy về nghệ thuật kiến trúc, bố cục hài hòa với thiên nhiên, thể hiện sự tinh tế sang trọng, trong từng góc cạnh, đã góp phần tạo nên chất ẩn dụ cao, trong “Nụ cười” của Lý Trực Dũng. Khảo sát mỗi tác phẩm biếm họa đều thấy những mâu thuẫn nội tại trong từng câu chuyện và cách thể hiện hóm hỉnh, sắc sảo của anh. Từ những đề tài lớn, khái quát như giáo dục, môi trường, giao thông, văn hóa… đến đề tài nhỏ về sinh hoạt, vệ sinh đường phố, nếp sống văn minh…bao giờ biếm họa của anh cũng bật được tiếng cười cho người xem. Khi thì thâm trầm, giễu nhại, khi lại hóm hỉnh chê bai hoặc có lúc lại cười mỉm nhẹ nhàng. Mỗi tranh là một phát hiện và là ý tưởng phản biện với thái độ rõ rệt. Anh không né tránh mà trực diện đối thoại. Lên tiếng phê phán bằng nụ cười ẩn ý sâu cay. Người xem có thể rơi nước mắt khi qua những “Nụ cười” của anh. Đó là hình ảnh các con em mình, với dáng vóc hồn nhiên thơ thới, cùng mái tóc trẻ trung, xinh tươi đã trở nên trọc lốc và xơ cứng, khi bước qua cái lò giáo dục của nước nhà. Chúng trở thành những người máy. Thụ động và vô cảm. Hay tính triết lý, khi vẽ đứa con ôm chiếc cột thu lôi để thu tất cả những lời chửi mắng dữ dội như sấm sét của cha mẹ, rồi cho truyền hết xuống đất. Đó chính là nấm mồ của thái độ dạy dỗ con cái không đúng cách. Hoặc còn đó, cảnh người người rồng rắn xếp hàng, đóng góp tiền xây dựng nhà tình thương cho thủ trưởng. Thực ra đó là một dinh thự nguy nga lộng lẫy. Đề tài chống tham nhũng ngày đó vẫn còn nóng hổi cho đến nay. Tính thời đại trong tác phẩm biếm họa của Lý Trực Dũng sống mãi với thời gian là vì vậy. Sự khái quát trong cách nhìn và thể hiện hình mang tính tranh cãi tới cùng một vấn đề xã hội đã làm nên giá trị của “Nụ cười” Lý Trực Dũng.

Điều thú vị hơn nữa, đó là khi họa sĩ đã lấy chính gương mặt mình làm nhân vật trong các đề tài giễu nhại, phê phán. Trong hội họa phiếm chỉ, trào lộng, việc dựng cho được nhân vật của mình cũng là nét sáng tạo riêng góp phần tạo nên phong cách nghệ thuật mang thương hiệu tác giả. Nó như một “đặc sản” trong bữa tiệc cười vậy. Xưa ai cũng biết, các nhân vật Lý Toét, Xã Xệ và Bang Bạnh là  những hình biếm ngộ nghĩnh của hai tờ báo Phong Hóa và Ngày Nay, vào những năm đầu thập kỷ 40. Các nhân vật này có tuổi thọ khá dài, bởi đó là sự tạo dáng hài hước để chọc cười thiên hạ, qua cách mổ xẻ, bóc tách của tác giả. Và, họa sĩ Lý Trực Dũng cũng đã làm được điều đó. Anh sáng tạo nhân vật qua nét ký họa chân dung chính mình để đưa ra cười chê. Với góc độ của một nhà báo, họa sĩ Lý Trực Dũng đã ném sự chê cười những thói hư tật xấu vào gương mặt mình. Nét tự trào ấy làm mọi sự suy diễn nhẹ bỗng, tạo nên sắc màu hài hước dân gian, khơi gợi sự đồng cảm về nhiều phía. Và đó cũng chính là nét thông minh, qua ngôn ngữ trào lộng, mang tính phổ cập của họa sĩ.

Tác phẩm Chiến tranh (tranh lụa).

Tác phẩm Chiến tranh (tranh lụa).

Du ca hồn lụa

Không những là tác giả biếm họa nổi tiếng, Lý Trực Dũng còn là một họa sĩ vẽ tranh lụa có phong cách độc đáo. Việc làm quen và yêu thích vẽ tranh lụa với Lý Trực Dũng cũng đậm dấu ấn của một nghệ sĩ. Ngẫu hứng và mê say. Không mấy họa sĩ học kỹ thuật vẽ lụa nhanh như anh. Dường như cái sự học của Lý Trực Dũng là mộng mị của thần giao cách cảm. Anh ngồi nghe người em trai, họa sĩ Lý Trực Sơn giảng giải về kỹ thuật vẽ lụa chỉ độ chừng hơn một giờ đồng hồ. Chấm hết. Còn lại mọi sự đều do cảm quan về nghệ thuật hội họa tạo hình. Tự học và thu nạp những điều bí ẩn của lụa, trước khi phóng bút lông tạo đường cong đầu tiên. Cứ thế là anh vẽ như nhập đồng trong một thế giới dị biệt, vô thường, khác hẳn cái cách cầm cây bút sắt vẽ biếm họa. Thể hiện ý tưởng trên biếm họa, anh là một bản lĩnh công dân có phần sắc lạnh, tràn đầy năng lượng. Nhưng khi bắt tay vào thế giới mong manh của tơ lụa, Lý Trực Dũng lại tỏ ra dịu dàng với một phong cách riêng biệt, thanh thoát và trong veo. Ẩn giấu trong cái mơ màng, hòa sắc mang yếu tố trừu tượng, anh còn để lại dấu ấn thẳm sâu về phận đời qua cuộc triển lãm cá nhân đầu tiên về tranh lụa (năm 1989). Anh gây ấn tượng ở một kỹ năng làm mới nét vẽ lụa. Những bức tranh lụa của Lý Trực Dũng không để những nét nhòe mờ cổ kính của tranh lụa từ xưa tới nay, mà thanh thoát gợi cảm, ẩn giấu ý tưởng sâu sắc trong hình tượng.

Chính vì vậy, tranh lụa của Lý Trực Dũng cất lên một giai điệu bất ngờ, trong bản hợp ca chung. Chỉ một năm sau đó, một tác phẩm lụa của anh đã được giải Nhì trong cuộc triển lãm hội họa toàn quốc, năm 1990. Đó là tác phẩm “Chiến tranh”. Hình ảnh người mẹ ngồi bên cánh võng đưa ru một chiếc khung ảnh. Đó là chân dung người con trai, một chiến sĩ trẻ đã hy sinh trong cuộc chiến đấu bảo vệ đất nước. Bà mẹ nhìn ảnh con trai với sự hoài niệm nhớ thương, chứ không tỏ ra buồn rầu xót xa. Chung quanh cuộc sống vẫn sinh sôi và ríu rít niềm vui. Chạnh nhớ và lời ru từ cõi vô thường vang lên bài ca tình yêu cuộc sống. Sự thành công của Lý Trực Dũng nằm ở sự dịu dàng trong tâm cảm đó.

Tranh biếm họa của Lý Trực Dũng.

Tranh biếm họa của Lý Trực Dũng.

“Rồng tre”

Họa sĩ Lý Trực Dũng coi cuộc viễn du “tranh lụa” của mình là một sự khám phá mới, một góc riêng của trái tim, nhưng tâm trí anh lại luôn luôn dẫn dắt anh quay về với biếm họa. Anh hoạt động nhiều công việc cho sự phát triển này. Nào là viết sách, báo về nghệ thuật biếm họa; nào là chân dung bạn bè; hoặc những câu chuyện lịch sử và nghiệp dĩ của trò chơi kiếm nụ cười trong thiên hạ. Chung quanh anh bề bộn những công việc. Ít ai ngờ anh chính là tác giả của một số ngôi nhà hiện đại và con đường của Thủ đô. Công việc kiến trúc, xây dựng bao vây anh suốt ngày, nhưng may mắn thay, kèm theo đó là những ý tưởng hài hước thường trực cũng nảy sinh, mỗi khi mâu thuẫn nội sinh xuất hiện. Thế là lại vẽ. Kho biếm họa của anh đã lên tới cả ngàn bức. Anh là người khởi xướng cuộc thi biếm họa trong mấy năm qua, với giải thưởng mang tên “Rồng tre” do báo Văn hóa và Thể thao tổ chức, trao tặng thường kỳ. Hiện nay, anh còn làm công việc biên tập cho các góc tranh biếm họa trên báo Nhân Dân hàng ngày và hàng tháng.

Đáng chú ý, họa sĩ Lý Trực Dũng đã dành thời gian mấy năm tập trung hoàn chỉnh cuốn sách, viết về nghệ thuật “Biếm họa Việt Nam” (NXB Mỹ Thuật - 2011). Cuốn sách có giá trị lâu dài, được nhà trường và giới chuyên môn tham khảo, nghiên cứu. Anh là tác giả đầu tiên đi tiên phong khám phá lịch sử và quá trình phát triển của bộ môn này. Đồng thời, anh còn viết hàng chục bài về chân dung họa sĩ biếm họa chuyên nghiệp, cùng đồng hành với anh trong suốt nửa thế kỷ qua. Kể từ những tác phẩm biếm họa của Bác Hồ vẽ trên báo Pháp năm 1922, tác giả đã tổng kết được lịch sử nghệ thuật biếm họa trải qua gần 100 năm phát triển, với nhiều cung bậc khác nhau, nhưng luôn luôn gắn bó trách nhiệm với thời cuộc. Qua những tác phẩm biếm họa, anh luôn khao khát góp phần dựng xây một cuộc sống lành mạnh trong tâm hồn, nâng cao ý thức công dân cao cả. Đó chính là tấm lòng yêu thương cuộc đời và “Nụ cười” Lý Trực Dũng.

Bài và ảnh: Duy Anh

Bạn quan tâm
Loading...
Bình luận
Bình luận của bạn về bài viết Nghệ thuật biếm họa Lý Trực Dũng

Gửi bài viết cho tòa soạn qua email: bandientuskds@gmail.com