 |
|
Bí kỳ nam. |
Trong những năm gần đây, ở các chợ miền Nam, nhất là vùng Tây Nguyên, người ta bày bán khá phổ biến một loại dược liệu để nguyên củ hoặc đã thái lát để làm thuốc. Củ này có hình thù đa dạng, thường hình con quay, to từ 10-30cm, mặt ngoài sần sùi màu nâu xám, bên trong có những lỗ hổng chằng chịt mang đầy kiến, thịt nạc dày màu trắng đục, chứa nhiều nước. Nghe nói có thể dùng làm thuốc chữa bệnh gan. Đó là cây bí kỳ nam (hydnophytum formicarum Jack) tên khác là kỳ nam kiến, củ tự nhiên, mọc hoang rải rác trong rừng thứ sinh, trên những cây gỗ to, nhất là cây dầu trà beng, chỉ có ở miền Nam và là đặc sản của các tỉnh Tây Nguyên. Cây sống hoàn toàn phụ sinh, thân biến dạng thành củ. Phía dưới củ mọc ra những rễ nhỏ và phía trên mang cành lá, cành ngắn mập, màu nâu. Lá mọc đối phiến dày và dai hình trái xoan hoặc bầu dục, dài 6-9cm, rộng 2,5-6cm, gốc thuôn, đầu tù, hai mặt nhẵn, mặt trên sẫm bóng, mặt dưới nhạt. Hoa nhỏ mọc ở kẽ lá, màu trắng, bầu hai ô. Quả hình trứng có đài tồn tại, khi chín màu đỏ da cam, chứa hai hạt. Mùa hoa quả: tháng 11 đến tháng 1.
Bộ phận dùng làm thuốc của bí kỳ nam là thân củ, thu hái quanh năm, tốt nhất vào mùa thu, chỉ lấy những củ to, đem về, cắt bỏ gốc và rễ, cạo sạch vỏ ngoài, bổ đôi, rũ hết kiến và tạp chất bên trong, thái lát mỏng, rồi phơi hoặc sấy khô. Khi dùng, để sống hoặc sao vàng.
Theo kinh nghiệm của đồng bào Êđê ở Tây Nguyên, bí kỳ nam đuợc dùng làm thuốc chữa bệnh gan, vàng da, bệnh của phụ nữ sau khi đẻ. Mỗi lần lấy 30-50g dược liệu, sắc với 400ml nước còn 100ml, uống làm hai lần trong ngày. Nếu dược liệu nhiều, có thể nấu thành cao để dùng dài ngày và để dành được lâu. Dùng riêng hoặc phối hợp với các vị thuốc khác theo công thức sau:
Bí kỳ nam 20g, actisô 20g, nhân trần 15g, thảo quyết minh 10g. Tất cả thái nhỏ, phơi khô, sắc uống ngày 1 thang.
Ngoài ra, một vài lát bí kỳ nam đem giã nhỏ, hấp với đường cho trẻ uống để chữa ho. Để chữa thấp khớp, đau nhức gân xương, vết tụ máu bầm tím, nhân dân còn lấy bí kỳ nam 20g, phối hợp với ngũ gia bì 30g, rễ vú bò 20g, xuyên tiêu 20g, thái nhỏ, ngâm với rượu 30-40o với tỷ lệ 1/3, trong nhiều ngày (càng lâu càng tốt). Ngày hai lần, mỗi lần 15ml, uống trước bữa ăn.