Chức vụ và tài năng là hai điều mà người đời thường bàn luận, suy ngẫm. Xưa nay, có rất nhiều người mà chức vụ không đi đôi với tài năng; và nhiều người có tài năng nhưng không có chức vụ. Thực trạng này không phải là chuyện nhỏ, cũng không phải là vấn đề đơn giản bởi nó trực tiếp hoặc gián tiếp quan hệ đến rất nhiều người, ảnh hưởng đến tư duy, tâm lý, tính cách, giá trị con người và quan hệ đến cả sự tiến bộ hay trì trệ của một quốc gia, dân tộc.
Cái lý - tức logic của vấn đề, đúng ra là phải có tài, rồi mới được giao, hoặc được bầu vào một chức vụ tương ứng. Như vậy, có tài rồi mới có chức, và tài càng cao thì chức càng lớn - đấy mới là lẽ thuận ở đời.
Ở các nước kinh tế - xã hội phát triển, người ta rất coi trọng tài năng, chứ không trọng các chức vụ suông. Tài năng là cái cần thiết và mãi mãi, chức vụ chỉ là nhất thời. Có tài năng thật sự mới đảm đương tốt công việc, góp phần thúc đẩy xã hội phát triển. Các cơ quan nhà nước của họ có hai hình thức để chọn người tài rồi mới giao cho chức vụ: 1. Những người có tài năng được tự do ứng cử, để được bầu vào một chức vụ nào đó (việc này diễn ra ở cấp cao); 2. Để bố trí vào một chức vụ, người ta căn cứ vào tài năng của người ấy, thường phải thi tuyển qua một ban giám khảo gồm những người có tài năng và đánh giá khách quan, vô tư.
Vì thế, những người có chức vụ đều có trình độ văn hóa - chuyên môn đáp ứng được yêu cầu của công việc, có khả năng tổ chức và điều hành giỏi. Nếu sa sút về tài năng, không đảm đương được công việc, hoặc có khuyết điểm, thì lập tức bị thải hồi; hoặc họ tự nguyện từ chức. Với một nền công nghiệp quy mô, trình độ văn hóa - khoa học kỹ thuật cao, kinh tế thị trường phát triển, đòi hỏi người ta phải trọng tài năng của mỗi người. Cũng vì rất coi trọng tài năng, nên thông thường, người ta không ham hố về chức vụ, không bon chen, chạy chọt, nịnh bợ để có chức vụ; và khi không đảm nhiệm chức vụ nữa, thì người ta sống thanh thản, thoải mái, không day dứt, đau khổ.
Ở nước ta, các triều đại phong kiến tự chủ và tiến bộ cũng rất coi trọng tài năng. Chứng cớ là Văn bia ở Văn Miếu - Quốc Tử Giám do Tiến sĩ Thân Nhân Trung (1418 - 1499) soạn thảo, với những lời cực kỳ sáng láng: “Hiền tài là nguyên khí quốc gia, nguyên khí thịnh thì thế nước mạnh mà hưng thịnh, nguyên khí suy thì thế nước yếu mà thấp hèn. Vì thế, các bậc đế vương thánh minh không đời nào không coi việc giáo dục nhân tài, kén chọn kẻ sĩ, vun trồng nguyên khí quốc gia làm công việc cần thiết”. Nhà nước phong kiến tổ chức các kỳ thi từ thấp đến cao, kén chọn hiền tài, rồi mới giao cho các chức vụ tương ứng với tài năng từng người. Nói cách khác, có thi, rồi mới cử.
Tuy nhiên, ở nước ta - một nước tiểu nông, kinh tế lạc hậu, đời sống nghèo nàn, lại có nếp nhìn hẹp của phương Đông lúc bấy giờ, nên tâm lý coi trọng chức vụ rất phổ biến và ăn sâu trong xã hội. Có chức vụ, là có tất cả: có quyền, có thế, có lợi, có lộc, vinh thân phì gia! Câu tục ngữ: “Một người làm quan, cả họ được nhờ” do đó mà ra.
Nếu người có chức vụ, lại là người có tài năng thật sự, có đức độ, giàu lòng yêu nước thương dân, thì sự kính trọng của người đời chẳng có gì sai. Đằng này, lại có những kẻ mua chức, mua danh - thì sự trọng chức vụ suông quả là sự ngộ nhận cực kỳ tai hại! Cái tâm lý trọng chức vụ, nặng nề đến mức: sau lũy tre làng, ông chánh tổng, ông lý trưởng hay anh trương tuần, chức chỉ như cái móng tay, cũng thét ra lửa, dân chúng sợ khiếp vía.
Đáng tiếc là hiện nay, ở nước ta, có nhiều người được mang chức vụ này nọ, nhưng thực chất lại không có tài năng. Nhiều trường hợp, được giao chức vụ rồi mới cho đi học chuyên môn và quản lý, nghĩa là “cử” trước, “thi” sau! Mà học và thi theo kiểu này thì phải nói ngay rằng: Chất lượng bát nháo. Thế cho nên, xã hội mới có câu: “Mười năm phấn đấu, không bằng cơ cấu một giờ”. Nhiều người lăn xả vào chốn quan trường, để chiếm cho được một chức vụ. Có chức rồi, lại muốn ngoi lên chức cao hơn, bằng mọi cách và mọi giá, kể chi đến nhân phẩm và lòng tự trọng. Với loại người này, có chức quyền là có tất cả, cực kỳ vinh thân phì gia!
Thực tế, những người chạy chọt, hoặc do cơ cấu mà có chức vụ, thường không có tài năng thật sự. Vì thế mà lĩnh vực mà họ quản lý, địa phương, đơn vị, công ty của họ không phát triển được. Thế nhưng, nắm bắt được tâm lý của người đời là trọng chức vụ, nên các vị ấy cứ “hạ mục vô nhân”, trở thành quan liêu, vênh váo với mọi người, có khi còn quên cả quá khứ dốt nát, hàn vi. Đấy thực sự là một tấn bi hài kịch, và hơn thế nữa - là một mối lo lớn của quốc gia, đồng thời là một mối lo ngại lớn của văn hóa!
Chủ tịch Hồ Chí Minh là vị lãnh tụ hết sức chân thành trọng dụng hiền tài. Người đã tập hợp được các bậc hiền tài, giao cho họ các trọng trách, bất kể họ xuất thân như thế nào, miễn sao có lòng nồng nàn yêu nước. Bác Hồ cũng là người đầu tiên nêu ra nguyên tắc: Nếu không có tài năng đảm đương công việc, thì cán bộ, đảng viên nên từ chức. Bởi thế, công cuộc kháng chiến và kiến quốc do Bác Hồ và Đảng lãnh đạo đã đi tới thành công.
Cho nên, có thật sự coi trọng hiền tài, coi trọng tài năng, thì đất nước mới phát triển bền vững, xã hội mới trở thành xã hội có văn hóa, văn minh. Mọi người cần điều chỉnh nhận thức và tâm lý của mình, biết quý trọng những người có tài năng đích thực có thể làm những điều tốt đẹp, sáng tạo, ích nước lợi dân. Không có tài năng (và đức độ) mà cứ cố giữ chức vụ, ham hố chức quyền, thì quả thật là một điều hết sức tai hại không chỉ cho từng đơn vị, địa phương mà còn tai hại cho cả quốc gia, dân tộc!
ĐÀO NGỌC ĐỆ