Trên con đường mùa xuân, chúng tôi ngang qua những bản làng người Cơ Tu, được mời chào đón Tết với những hoạt động náo nhiệt, vui tươi trong những ngày nhàn nhã, no đủ. Trên nương, bên bờ suối, các cô gái Cơ Tu vẫn hát véo von như giọng hót của con chim rừng mơ một cuộc sống mới tươi vui. Người Cơ Tu trên non ngàn Đông Trường Sơn mỗi năm lại đón một mùa xuân mới như thế, khi cuộc sống của họ ngày một khấm khá hơn.
|
Già làng với chiếc kèn đinh tuk trong ngày hội. |
Hoa thắm triền sông A Vương
Những ngày đầu mùa xuân mới, chúng tôi có cuộc hành trình trên con đường Hồ Chí Minh mới mở rộng thênh thang, trên đường đi đã gặp những ngôi làng của người Cơ Tu nằm vắt giữa lưng chừng núi, với bạt ngàn mây và sương sớm trong ánh nắng mai chan hòa. Giá rét đã tan dần, ánh nắng ấm áp đang hong khô những mái lá ẩm mục và nhuộm hồng đôi má các cô sơn nữ. Trên đồi, những bông hoa lơlang nở trắng xóa. Dọc triền sông A Vương, hoa đ’havai nhuộm thắm đôi bờ. Chim chóc ríu rít vang lừng. Cây cối đâm chồi nảy lộc mơn mởn. Công việc nương rẫy tạm xong, ngô thóc đã được phơi khô cất vào nhà kho, người dân bản địa lục tục rời những ngôi nhà rẫy trong rừng xa về làng chuẩn bị đón Tết. Người Cơ Tu gọi ăn Tết là Cha Pổiq hay Cha Pling hay là Cha Pruôt. Thực ra, “Pling” hay “Pruôt” đều không có nghĩa là Tết (“Cha” trong tiếng Cơ Tu nghĩa là ăn) và cũng có nghĩa là tổng kết một năm bội thu hay tai ương, khỏe mạnh hay thiên tai, dịch bệnh.
Ngày xưa, người Cơ Tu còn khó nghèo, có lúc đã phải ăn chuối xanh luộc thay cơm hàng tháng trời, nhạt muối hoa mắt đến nỗi phải rửa cái bàn bằng nứa mà ngày trước vẫn đặt các gói muối trong lá chuối và lấy thứ nước đùng đục ấy quấy hồ ăn thì mới khỏe lại được. Thế mới hiểu vì sao người Cơ Tu hay dùng từ ngọt muối thay vì nói là mặn muối (ngam bhooh, ngam: ngọt, bhooh: muối, ngược lại với tabha bhooh: nhạt muối hay là chưa có muối).
Con đường Hồ Chí Minh đã kéo người Cơ Tu gần lại với người Kinh và những đổi thay cũng đã xuất hiện. Người phụ nữ Cơ Tu không còn thì thụp bên cối gạo thâu đêm hay còng lưng dưới những gùi nước nặng từ những máng xa. Bể nước sạch đã được xây dựng nhiều nơi. Cầu đã bắc qua những con sông, suối vốn trước đây là những trở lực to lớn vào mùa mưa. Người Cơ Tu hiện nay, nhất là ở vùng có nhiều người Kinh cùng sống đã bắt đầu dựng làng ở những vùng đất bằng dọc theo trục đường giao thông liên thôn, liên xã, thuận tiện cho việc đi lại và trồng lúa nước, trồng cây công nghiệp, nuôi cá, thậm chí buôn bán khá phát triển.
Người Cơ Tu đón Tết
Việc chuẩn bị đón Tết của nguời Cơ Tu bắt đầu bằng việc ủ rượu cần. Rượu cần ủ càng lâu càng nồng đượm, càng được nước, càng thơm ngon. Để có rượu cần hảo hạng, người Cơ Tu phải dùng loại nếp huyết có màu đỏ thẫm đồ lên ủ với men rượu đặc chủng được làm bằng bột gạo trộn với các loại thực vật phơi khô trên giàn bếp. Nếu không có nếp huyết, đồng bào thay bằng nếp đỏ. Phổ biến hơn người ta ủ bằng sắn. Để rượu có màu bắt mắt, người dân gọt sắn để 2, 3 ngày cho thâm rồi mới nấu. Sắn nấu chín, để nguội, rắc men, trộn với trấu, cho vào gùi đã được lót lá chuối rồi phủ một lớp trấu xuống đáy cỡ 8cm. Gùi này được để gần bếp lửa, sau 3 hoặc 4 ngày sẽ bốc lên mùi thơm như mùi chuối chín, sau đó đổ ra nong cho nguội rồi cho vào ché đã lót một lớp trấu dày. Trên miệng ché rượu, người ta lại cho một lớp trấu dày khoảng 8cm. Trấu giữ cho ấm rượu, đảm bảo sự lên men, đồng thời nó còn giữ cho xác sắn không theo cần vào miệng người hút rượu. Ngoài việc ủ rượu, người Cơ Tu còn lo giã gạo, nếp, hái lá đót để gói bánh cuốt, cắt lá chuối rừng để gói bánh hay để dùng thay bát, đĩa khi chia phần thức ăn.
Nếu ở Tây Nguyên, đồng bào uống rượu cần tập thể bằng cách bỏ nhiều cần cùng một lúc vào ché rượu để uống thì người Cơ Tu chỉ cắm một cái cần duy nhất vào ché rượu để hút rượu ra các vỏ bầu khô, ống nứa, ấm… và rót ra bát hay cốc để mời khách. Hút hết rượu nước nhất ra lại đổ tiếp nước lã vào, để một chốc lại hút tiếp rượu nước nhì, cứ thế cho đến khi rượu nhạt. Tùy theo mức độ thân, sơ với chủ nhà mà khách được mời loại rượu đậm, nhạt. Rượu nước nhất rất sánh, thơm nồng, uống vào có vị ngọt nhưng uống dễ say và say rất dai dẳng. Ngày xưa, đồng bào chỉ dùng xôi nướng trong ống nứa tươi. Ngày nay, cùng ăn Tết với người Kinh, đồng bào cũng học gói bánh tét, bánh chưng. Tuy không được sắc sảo nhưng hương vị cũng khá ngon.
Với đặc điểm thời tiết mát, lạnh quanh năm, thịt nấu đông được dùng phổ biến trong các lễ hội và cả ngày thường, khi trong nhà có thịt. Đồng bào cho tất cả các loại thịt vào nấu nhừ rồi nêm muối vừa ăn, để qua đêm, khi ăn xắn thành từng miếng dọn ra đĩa hay lá chuối. Trước Tết độ một tuần, đồng bào thường đánh cá tập thể ở những con sông lớn bằng cách ngâm các loại vỏ cây làm cá say hoặc đắp bờ, mở lối thoát cho nước cạn rồi bắt cá gọi là lét viêr. Ở các suối nhỏ, phụ nữ và trẻ em xúc cá bằng vợt. Đàn ông Cơ Tu thường đánh, bắt cá ở các sông lớn như sông A Vương, sông Lăng, sông Bung... Cá thường được nướng chín, rồi xông khô, bỏ vào ống nứa trên giàn bếp và cũng được chế biến như thịt khô. Ngoài ra, cá còn được nướng trong ống cho cháy ống, như được phơi, rồi để nguyên như vậy đến khi ăn.
Bây giờ để đón Tết, các gia đình cũng mua thêm men rượu, bánh kẹo, hương đèn, các loại mì khô, bún khô… ở các quán hàng nhưng hầu như ít ai dùng mứt hoặc hạt dưa. Để đón Tết, nhà nhà quét dọn nhà cửa, sân bản. Trong nhà trang trí thật vui mắt bằng các loại vải tự dệt màu sắc sặc sỡ. Hầu như trên nóc nhà nào cũng treo một lá cờ Tổ quốc và trên bàn thờ Bác Hồ mỉm cười hiền hậu nhìn xuống mọi người.
Đêm giao thừa, đồng bào nấu cơm hoặc xôi, thịt gà, cá, thịt chuột đưa lên đình để già làng, các đại diện gia đình cúng xin thần linh ban cho một năm mới được mùa, khỏe mạnh… Nếu trong lễ hội khác người Cơ Tu có nhiều kiêng kỵ thì trong dịp Tết đồng bào không có kiêng kỵ gì. Thanh niên có thể đi chơi Tết từ chiều 30 đến mồng 3 Tết mới trở về. Để ngày Tết thêm vui, hầu hết các chi đoàn thanh niên kết hợp tổ chức các hội thi bóng đá, bóng chuyền, văn nghệ, bắn cung... Người Cơ Tu rất trân trọng trang phục dân tộc mình. Những cô gái đi chơi Tết trong tấm váy thổ cẩm đến đâu cũng được tán thưởng và nhiều ánh mắt trìu mến đuổi theo...
Phóng sự của Bùi Hữu